स्टीव्ह जॉब्ज: एक झपाटलेला तंत्रज्ञ – पुस्तकाचा विस्तृत सारांश

अच्युत गोडबोले आणि अतुल कहाते यांनी लिहिलेले "स्टीव्ह जॉब्ज: एक झपाटलेला तंत्रज्ञ!" हे पुस्तक ॲपलचे सह-संस्थापक स्टीव्ह जॉब्ज यांच्या वादळी, प्रेरणादायी आणि अत्यंत गुंतागुंतीच्या आयुष्याचा वेध घेते. हे केवळ एका तंत्रज्ञाचे चरित्र नाही, तर एका द्रष्ट्या, कलासक्त, हट्टी आणि जगाला बदलून टाकण्याची जिद्द बाळगणाऱ्या व्यक्तिमत्त्वाची ही कहाणी आहे. पुस्तकाची सुरुवात ५ ऑक्टोबर २०११ रोजी जॉब्जच्या निधनाने होते, ज्या बातमीने संपूर्ण जगाला धक्का बसला. जॉब्जला एक जादूगार मानले जात होते आणि त्याच्या निधनाने एका युगाचा अंत झाल्याची भावना सर्वत्र होती. पुस्तकात जॉब्जच्या आयुष्याचे तीन प्रमुख टप्पे मांडले आहेत: पहिला, ॲपलची स्थापना आणि सुरुवातीचे यश; दुसरा, ॲपलमधून हकालपट्टी झाल्यानंतर ‘नेक्स्ट’ आणि ‘पिक्सार’च्या माध्यमातून मिळवलेले यश; आणि तिसरा, अॅपलमध्ये पुनरागमन करून आयमॅक, आयपॉड, आयफोन आणि आयपॅड यांसारख्या उत्पादनांनी क्रांती घडवून आणणे. कल्पना करा सत्तरच्या दशकाची... संगणक म्हणजे काहीतरी अवाढव्य, गूढ आणि फक्त मोठमोठ्या कंपन्यांच्या वातानुकूलित खोल्यांमध्ये बंद असलेलं यंत्र. सामान्य माणसासाठी ते जणू दुसऱ्या ग्रहावरचं प्रकरण होतं, ज्याला स्पर्श करण्याचीही भीती वाटावी. पण याच काळात, कॅलिफोर्नियाच्या एका गॅरेजमध्ये दोन तरुण मित्र एका वेगळ्याच दुनियेची स्वप्नं पाहत होते. ही कहाणी आहे त्या स्वप्नांच्या जन्माची, त्या दोन मित्रांच्या जिद्दीची आणि एका क्रांतीच्या ठिणगीची, जिचं नाव होतं - ॲपल.

दोन ध्रुव, एक स्वप्न: स्टीव्ह आणि वॉझ

हे दोन मित्र म्हणजे दोन वेगळे ध्रुव होते. एक होता स्टीव्ह वॉझ्नियाक (वॉझ), तंत्रज्ञानाचा जादूगार! त्याला पैशाची किंवा प्रसिद्धीची पर्वा नव्हती; त्याचा आनंद होता फक्त नवीन सर्किट्स तयार करण्यात, अशक्य वाटणाऱ्या गोष्टी शक्य करून दाखवण्यात. दुसरा होता स्टीव्ह जॉब्ज, एक बंडखोर, कलासक्त आणि दूरदृष्टी असलेला तरुण. कॉलेज अर्धवट सोडून, भारताच्या आध्यात्मिक वाटेवरून परतलेला जॉब्ज हा फक्त एक 'हिप्पी' नव्हता, तर त्याच्या डोळ्यांत जग बदलण्याची एक वेगळीच चमक होती. वॉझच्या निर्भेळ प्रतिभेत त्याला एक क्रांती दडलेली दिसली, जी इतरांना दिसलीच नाही.

त्यांची मैत्री म्हणजे जणू एक परिपूर्ण सर्किट होतं. वॉझच्या तंत्रज्ञानाला जॉब्जच्या कल्पकतेची आणि व्यावसायिक दृष्टीची जोड मिळाली. त्यांची पहिली किमया होती 'ब्लू बॉक्स' - एक असं उपकरण, जे टेलिफोन यंत्रणेला चकवून मोफत आंतरराष्ट्रीय कॉल्स करून देत असे. हे धाडसी, बंडखोर आणि नियमांना आव्हान देणारं काम होतं; आणि याच अनुभवाने त्यांना एकत्र येऊन काहीतरी मोठं करण्याचा आत्मविश्वास दिला.

गॅरेजमधील क्रांती

वॉझ्नियाकने केवळ गंमत म्हणून स्वतःसाठी एक छोटा संगणक तयार केला होता. तो आजच्या संगणकांसारखा चकचकीत नव्हता, पण तो चालत होता! त्या काळात हीच एक अविश्वसनीय गोष्ट होती. जेव्हा जॉब्जने तो पाहिला, तेव्हा त्याच्या डोळ्यासमोर एक भविष्य उभे राहिले – एक असं जग, जिथे प्रत्येक घरात, प्रत्येक व्यक्तीच्या हातात असा संगणक असेल. त्याने वॉझला पटवून दिले, "हे फक्त आपल्यापुरतं नाही, आपण हे विकू शकतो. आपण जग बदलू शकतो!" वॉझला नोकरी सोडून हा धोका पत्करायचा नव्हता, पण जॉब्जच्या झपाटलेल्या उत्साहाने आणि त्याच्या स्वप्नावरच्या विश्वासाने अखेर वॉझलाही त्या प्रवाहात ओढून घेतले.

स्वप्नांसाठी विकलेल्या वस्तू

पण स्वप्नं पैशांनी नाही, तर जिद्दीने विकत घेतली जातात. भांडवल कुठून आणणार? उत्तरादाखल, जॉब्जने आपल्या पायाखालची जमीनच विकली – त्याची लाडकी फोक्सवॅगन बस! आणि वॉझ्नियाकने तर जणू आपला उजवा हातच विकला – त्याचा प्रिय एचपी कॅल्क्युलेटर. हा फक्त पैशांचा व्यवहार नव्हता, तर आपल्या स्वप्नावर लावलेला तो एक धाडसी जुगार होता. त्याच तुटपुंज्या भांडवलावर, १ एप्रिल १९७६, म्हणजेच ‘एप्रिल फूल’च्या दिवशी, त्या दोन वेड्या मित्रांनी ‘ॲपल कॉम्प्युटर’ नावाची कंपनी सुरू केली. ‘ॲपल’ (सफरचंद) हे नाव साधेपणा, आरोग्य आणि परिपूर्णतेचे प्रतीक होते - जॉब्जला आपली उत्पादने तशीच हवी होती.

अशक्य ते शक्य: एका विश्वासाची कहाणी

त्यांच्या कामाला सुरुवात झाली जॉब्जच्या पालकांच्या गॅरेजमधून. तिथेच त्यांना ‘बाइट शॉप’ या देशातील पहिल्या कॉम्प्युटर दुकानाचा मालक, पॉल टेरेल भेटला. त्याने या तरुणांच्या डोळ्यांतील चमक ओळखली आणि तब्बल ५० कॉम्प्युटरची ऑर्डर दिली! पण त्याची एक अट होती – त्याला पूर्णपणे तयार केलेले कॉम्प्युटर हवे होते.

हे आव्हान डोंगराएवढे होते. खिशात दमडी नव्हती आणि बाजारात कोणी उधारीवर एक स्क्रू द्यायला तयार नव्हते. पण इथे जॉब्जची जादू चालली. त्याने आपल्या बोलण्याच्या कौशल्यावर, आपल्या आत्मविश्वासाच्या जोरावर सुटे भाग पुरवणाऱ्यांना पटवून दिले की, ते एका क्रांतीचा भाग बनत आहेत. त्याने ३० दिवसांच्या उधारीवर माल मिळवला. दिवस-रात्र एक करून, त्या गॅरेजमध्ये त्या मित्रांनी अक्षरशः हाताने ते ५० कॉम्प्युटर जोडले. जेव्हा ते कॉम्प्युटर टेरेलकडे पोहोचले, तेव्हा केवळ एक ऑर्डर पूर्ण झाली नव्हती, तर एका नव्या युगाचा पाया रचला गेला होता. त्या व्यवहारातून मिळालेला ८,००० डॉलर्सचा नफा हा पैशांपेक्षा खूप मोठा होता; तो त्यांच्या स्वप्नावर उमटलेला विश्वासाचा पहिला शिक्का होता.

याच गॅरेजमधून पुढे ‘ॲपल II’ जन्माला आला, ज्याने खऱ्या अर्थाने पर्सनल कॉम्प्युटरची क्रांती घडवली.

‘ॲपल’चा जन्म ही केवळ एका कंपनीची कथा नाही, तर ती एका विचाराची कथा आहे. तो विचार होता की, तंत्रज्ञान हे थंड आणि निर्जीव नसावं, तर ते सुंदर, सोपं आणि मानवी भावनांना स्पर्श करणारं असावं. दोन मित्रांनी एका गॅरेजमध्ये पाहिलेलं ते स्वप्न आज अब्जावधी लोकांच्या जीवनाचा भाग बनलं आहे. ही कथा आपल्याला सांगते की, तुमच्याकडे जर एखादी क्रांतिकारी कल्पना आणि ती पूर्णत्वास नेण्याची जिद्द असेल, तर तुम्ही कुठल्याही गॅरेजमधून सुरुवात करून संपूर्ण जग बदलू शकता.

शिखरावरून पायउतार आणि फिनिक्स भरारी: स्टीव्ह जॉब्जच्या आयुष्यातील नाट्यमय पर्व

स्वप्नांची किंमत: लिसा, मॅकिंटॉश आणि एकाकीपणा

‘ॲपल II’ च्या यशाने स्टीव्ह जॉब्ज केवळ एका उद्योजकाच्या भूमिकेत समाधानी नव्हता. त्याच्या डोळ्यांत जग बदलण्याची एक वेगळीच चमक होती. झेरॉक्स पार्क (PARC) या संशोधन केंद्रात त्याने भविष्याची एक झलक पाहिली – जिथे संगणकाशी बोलण्यासाठी क्लिष्ट कमांड्सची नाही, तर साध्या चित्रांची (GUI) आणि माऊस नावाच्या एका छोट्याशा उपकरणाची भाषा वापरली जात होती. या विचाराने तो झपाटला गेला. त्याने हे भविष्य ‘लिसा’ नावाच्या कॉम्प्युटरमधून साकारण्याचा प्रयत्न केला. हे नाव त्याने आपल्या मुलीच्या नावावरून ठेवले होते, पण कदाचित त्या नात्याप्रमाणेच हा प्रकल्पही त्याच्यासाठी गुंतागुंतीचा ठरला. ‘लिसा’ हे एक स्वप्न होतं, पण त्याची किंमत (जवळपास १०,००० डॉलर्स) इतकी होती की ते विकत घेणं कुणालाच परवडलं नाही. ते स्वप्न बाजारात पत्त्याच्या बंगल्याप्रमाणे कोसळलं.

पण जॉब्ज हरला नव्हता. त्याने आपली सगळी ऊर्जा, सगळं वेड ‘मॅकिंटॉश’ नावाच्या दुसऱ्या स्वप्नावर लावलं. ‘मॅक’ हा त्याचा आत्मा होता – एक असा कॉम्प्युटर जो केवळ एक यंत्र नव्हता, तर एक कलाकृती होता. १९८४ साली, जॉर्ज ऑर्वेलच्या हुकूमशाही जगाला आव्हान देणाऱ्या एका अविस्मरणीय जाहिरातीद्वारे त्याने ‘मॅक’ जगासमोर आणला. आणि मग, एका जादूगाराप्रमाणे, त्याने त्या छोट्याशा पेटीला स्वतःची ओळख करून द्यायला लावली – मॅकिंटॉश स्वतःच बोलला!

याच काळात, त्याने पेप्सी-कोला कंपनीतील जॉन स्कली याला एक अजरामर प्रश्न विचारला, "तुम्हाला आयुष्यभर साखरेचं पाणी विकायचं आहे की माझ्यासोबत येऊन जग बदलायचं आहे?" स्कली जग बदलायला आला, पण लवकरच त्या दोघांच्या जगातच अंतर पडू लागलं. मॅकिंटॉशच्या विक्रीतील चढ-उतार आणि जॉब्जच्या हट्टी स्वभावामुळे त्यांच्यात संघर्ष सुरू झाला. अखेर, १९८५ साली तो काळा दिवस उजाडला. ज्या माणसाने जग बदलण्यासाठी स्कलीला बोलावले होते, त्याच माणसाला त्यानेच बनवलेल्या साम्राज्यातून बाहेरचा रस्ता दाखवण्यात आला. स्टीव्ह जॉब्जला त्याच्याच ‘ॲपल’मधून काढून टाकण्यात आलं.

राखेतून पुन्हा झेप: नेक्स्ट, पिक्सार आणि एका राजाचं पुनरागमन

आपल्याच घरातून हकालपट्टी होण्याचं दुःख प्रचंड होतं. काही काळ तो हरवल्यासारखा होता, पण त्याच्या आतली आग विझली नव्हती. जॉब्ज खचला नाही. त्याने ‘नेक्स्ट’ (NeXT) नावाची नवीन कंपनी सुरू केली. त्याचे कॉम्प्युटर तांत्रिकदृष्ट्या अद्भुत होते, पण पुन्हा एकदा ते काळाच्या पुढे आणि लोकांच्या बजेटच्या बाहेर होते. पण याच काळात त्याने एक वेगळाच जुगार खेळला. जॉर्ज ल्युकास यांच्याकडून त्याने एक छोटीशी ग्राफिक्स कंपनी विकत घेतली आणि तिचं नाव ठेवलं ‘पिक्सार’ (Pixar). सुरुवातीला कुणालाच त्यात भविष्य दिसलं नाही, पण जॉब्जने संयम ठेवला. डिस्नेसोबत भागीदारी करून त्याने ‘टॉय स्टोरी’ नावाचा जगातील पहिला पूर्णपणे कॉम्प्युटर-ॲनिमेटेड चित्रपट तयार केला. या चित्रपटाने केवळ इतिहास घडवला नाही, तर जॉब्जला पुन्हा एकदा यशाच्या शिखरावर नेऊन बसवलं.

एकीकडे जॉब्ज राखेतून फिनिक्स पक्षाप्रमाणे झेप घेत होता, तर दुसरीकडे त्याच्याशिवाय ‘ॲपल’ची अवस्था बिकट झाली होती. कंपनी दिशाहीन झाली होती, तोट्याच्या खाईत लोटली जात होती. अखेर, इतिहासाने एक विलक्षण वळण घेतलं. ज्या कंपनीने जॉब्जला बाहेर काढले होते, त्याच कंपनीला स्वतःला वाचवण्यासाठी त्यालाच शरण जावं लागलं. १९९६ मध्ये, ॲपलने जॉब्जची ‘नेक्स्ट’ कंपनी विकत घेतली आणि या करारासोबतच, स्टीव्ह जॉब्ज एका ‘सल्लागारा’च्या भूमिकेत आपल्या घरी परतला. पण तो केवळ सल्लागार नव्हता; तो परत आलेला राजा होता. लवकरच त्याने सूत्रे हाती घेतली आणि ॲपलच्या दुसऱ्या पर्वाला सुरुवात झाली.

जादूगाराची दुसरी खेळी: आयमॅक, आयपॉड, आयफोन, आयपॅड

पुन्हा एकदा ॲपलच्या गादीवर बसल्यावर जॉब्जने कंपनीचा चेहरामोहराच बदलून टाकला. त्याने ‘थिंक डिफरंट’ (Think Different) या घोषणेने जगाला सांगितलं की, ॲपल केवळ एक कॉम्प्युटर कंपनी नाही, तर ती एका विचारधारेचं नाव आहे. १९९८ मध्ये त्याने ‘आयमॅक’ सादर केला. निळ्या, पारदर्शक रंगातील तो कॉम्प्युटर म्हणजे जणू तंत्रज्ञानाच्या जगात रंगांचा आणि उत्साहाचा स्फोट होता. त्याने ॲपलला पुन्हा एकदा लोकांच्या मनात आणि घराघरात स्थान मिळवून दिलं.

पण ही तर फक्त सुरुवात होती. जॉब्जने एकापाठोपाठ एक अशी उत्पादने जगासमोर आणली, ज्याने आपल्या जगण्याची रीतच बदलून टाकली. संगीत ऐकण्यासाठी त्याने ‘आयपॉड’ आणला आणि "तुमच्या खिशात हजारो गाणी" ही कल्पना प्रत्यक्षात उतरवली. २००७ मध्ये त्याने ‘आयफोन’ सादर केला आणि मोबाईल फोनची व्याख्याच बदलून टाकली. तो फक्त एक फोन नव्हता; तो एक क्रांती होती, जी आज आपल्या प्रत्येकाच्या हातात आहे. २०१० मध्ये ‘आयपॅड’ आणून त्याने कॉम्प्युटर आणि फोनच्या मधली एक नवीन दुनिया तयार केली.

आयुष्याचा शेवटचा सामना आणि अजरामर वारसा

एकीकडे जॉब्ज तंत्रज्ञानाच्या जगात एकामागून एक शिखरं सर करत होता, तर दुसरीकडे तो स्वतःच्या आयुष्यातला सर्वात कठीण लढा लढत होता. २००३ मध्ये त्याला स्वादुपिंडाच्या कर्करोगाचे निदान झाले. धक्कादायक म्हणजे, त्याने सुरुवातीला आधुनिक उपचारांना नकार दिला, ज्याचा त्याला नंतर पश्चात्ताप झाला. त्याची प्रकृती खालावत गेली, पण त्याची जिद्द कमी झाली नाही. आजारपणातही तो त्याच उत्साहाने काम करत राहिला. अखेर, २४ ऑगस्ट २०११ रोजी त्याने ॲपलचा निरोप घेतला आणि ५ ऑक्टोबर २०११ रोजी या झपाटलेल्या तंत्रज्ञानाने जगाचाच निरोप घेतला.

जॉब्ज हा केवळ एक उद्योजक नव्हता. तो एक कलावंत होता, ज्याने तंत्रज्ञानाला मानवी भावनांची आणि सौंदर्याची जोड दिली. त्याने आपल्याला केवळ उपकरणं दिली नाहीत, तर एक अनुभव दिला. "भुकेलेले राहा, वेडे राहा" (Stay Hungry, Stay Foolish) हा त्याने दिलेला संदेश आजही लाखो तरुणांना आपल्या स्वप्नांचा वेडेपणाने पाठलाग करण्यासाठी प्रेरणा देतो. त्याचं आयुष्य हे चढ-उतारांचं, चुकांचं आणि त्यातून शिकण्याचं एक अद्भुत नाट्य होतं, जे आपल्याला सांगतं की, तुमच्यात जर जग बदलण्याची खरी तळमळ असेल, तर कोणतीही हकालपट्टी किंवा कोणतही अपयश तुम्हाला थांबवू शकत नाही.