प्रत्येक पालकाची अशी इच्छा असते की आपल्या पाल्याने अभ्यासात उत्कृष्ट कामगिरी करावी, परीक्षेत टॉपर असावे आणि त्याचे पाठांतर इतके पक्के असावे की परीक्षेचा पेपर लिहिताना त्याला काहीही विसरू नये. परंतु, आजच्या डिजिटल युगात मुलांचे विस्मरण वाढले आहे, पुस्तकांऐवजी मोबाईल फोन त्यांच्या हातात आले आहेत आणि झटपट यश मिळवण्याकडे मुलांचा कल वाढला आहे. अशा परिस्थितीत, मुलांची स्मरणशक्ती खरोखरच कमकुवत असते का, की तिला योग्य प्रशिक्षणाने अफाट बनवता येऊ शकते? या अत्यंत महत्त्वाच्या विषयावर 'स्मार्ट मराठी' या चॅनेलवर भाग्यश्री यांनी आंतरराष्ट्रीय मेमरी ॲथलीट, सुवर्णपदक विजेते आणि मेमरी कोच सुनील सावंत सरांशी सविस्तर संवाद साधला. या मुलाखतीतील मौल्यवान माहितीवर आधारित हा सविस्तर लेख खालीलप्रमाणे आहे.
१. सुनील सावंत: एक थक्क करणारा जीवनप्रवास
'ॲथलीट' हा शब्द ऐकल्यावर आपल्या डोळ्यांसमोर क्रिकेट, कबड्डी किंवा धावपटू येतात. परंतु, 'मेमरी ॲथलीट' ही एक अशी संकल्पना आहे जी मानवी मेंदूच्या क्षमतेला आव्हान देते. गेल्या ३६ वर्षांपासून जगभरात 'वर्ल्ड मेमरी चॅम्पियनशिप' (World Memory Championship) आयोजित केली जाते आणि भारतातही गेल्या १६ वर्षांपासून ही स्पर्धा होत आहे. २०१८ च्या अहमदाबाद येथील नॅशनल मेमरी चॅम्पियनशिपमध्ये सुनील सावंत सरांनी अडल्ट कॅटेगरीमध्ये भारतातून तिसरा आणि महाराष्ट्रातून प्रथम क्रमांक पटकावला होता. तसेच, २०१६ मध्ये सिंगापूर येथे झालेल्या २५ व्या वर्ल्ड मेमरी चॅम्पियनशिपमध्ये ३० देशांमधील स्पर्धकांसमोर भारताचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या ८ जणांच्या भारतीय संघात सुनील सरांचा समावेश होता.
या क्षेत्राकडे वळण्यापूर्वी सुनील सर मूळचे एक फार्मासिस्ट (Pharmacist) होते. २००१ ते २००६ या काळात त्यांनी मुंबईतील गिरगाव येथील 'झायडस कॅडिला' (Zydus Cadila) कंपनीच्या रिटेल मेडिकल स्टोअर चेनमध्ये ब्रांच इंचार्ज म्हणून काम केले. औषधे विकता विकता एक दिवस त्यांनी स्वतःला प्रश्न विचारला, "सुनील, तुझी ओळख काय आहे?"तेव्हा त्यांना उत्तर मिळाले की, जसा एखादा वाणी किराणामाल विकतो, तसेच ते औषधे विकत आहेत; म्हणजेच ते एक 'प्रोफेशनल वाणी' आहेत. ही ओळख बदलून काहीतरी वेगळे करण्याची आणि विद्यार्थ्यांना काहीतरी नवीन शिकवण्याची त्यांची इच्छा होती. त्यांनी कॉलेजमध्ये असताना 'कमवा आणि शिका' योजनेअंतर्गत ट्युशन्स घेतल्या होत्या. पारंपरिक विषयांपेक्षा विद्यार्थ्यांसाठी अत्यंत आवश्यक असलेल्या 'मेमरी' (स्मरणशक्ती) या विषयावर काम करण्याचे त्यांनी ठरवले, कारण विद्यार्थी वर्षभर अभ्यास करूनही परीक्षेच्या वेळी विसरतात. येथूनच त्यांचा मेमरी कोच म्हणून प्रवास सुरू झाला.
२. स्मरणशक्ती कमी असणे हा केवळ एक भ्रम!
आजकालच्या मुलांची स्मरणशक्ती कमकुवत झाली आहे, हा पालकांचा आणि शिक्षकांचा एक मोठा गैरसमज सुनील सरांनी खोडून काढला. निसर्गाने सर्वांना जवळपास सारखीच बुद्धिमत्ता दिलेली आहे. एका शैक्षणिक सर्वेक्षणाचा दाखला देत त्यांनी स्पष्ट केले की, जर एका वर्गात १०० विद्यार्थी असतील, तर ८०% पेक्षा जास्त गुण मिळवणारे विद्यार्थी सरासरी २०% असतात. ६०% ते ८०% दरम्यान गुण मिळवणारे विद्यार्थी ५०% असतात. म्हणजेच ७०% विद्यार्थ्यांना ६०% पेक्षा जास्त गुण मिळतात, तर फक्त ३०% विद्यार्थी ६०% पेक्षा कमी गुण मिळवतात.
आता प्रश्न असा पडतो की, शिक्षक तेच, पाठ्यपुस्तके तीच, आणि प्रश्नपत्रिकाही सारखीच असताना एका विद्यार्थ्याला ९५% गुण मिळतात आणि दुसरा विद्यार्थी फक्त ३५% मिळवून पास होण्यासाठी संघर्ष करतो, असा फरक का पडतो? सामान्यतः लोक म्हणतात की त्या ३५% वाल्या विद्यार्थ्याची स्मरणशक्ती कमी आहे. परंतु सरांनी सांगितले की, जर त्याच विद्यार्थ्याला 'थ्री इडियट्स' सारखा चित्रपट एकदा दाखवला, तर तो त्याची ८० ते ९०% स्टोरी अचूक सांगू शकतो. त्याने तो चित्रपट १० वेळा पाहिलेला नसतो, तरीही एकदा पाहिलेली गोष्ट वर्षानुवर्षे लक्षात ठेवण्याची त्याची 'रिटेन्शन पॉवर' (Retention Power) उत्तम असते.
याचा अर्थ मुलांची स्मरणशक्ती कमकुवत नसते, तर मुख्य समस्या 'अभ्यासामध्ये आवडीचा अभाव' (Lack of Interest in Studies) ही असते. मेमरी टेक्निक्सचा मुख्य उद्देश मुलांचा अभ्यासामधला इम्पॉर्टंट इंटरेस्ट वाढवणे हा आहे. आवड वाढली की फोकस वाढतो आणि परीक्षेतील परफॉर्मन्स आपोआप सुधारतो.
३. स्मरणशक्तीचे शास्त्र: साठवणुकीची पद्धत (Systematic Storage)
मेमरी डेव्हलपमेंट हे कोणतेही पाठांतर नसून त्यामागे एक पूर्ण वैज्ञानिक शास्त्र आहे. औषधांच्या दुकानाचे उदाहरण देत सरांनी हे शास्त्र सोप्या भाषेत समजावले. एका मेडिकल स्टोअरमध्ये जवळपास १०,००० प्रकारची वेगवेगळी औषधे असतात. जेव्हा आपण एखादे प्रिस्क्रिप्शन काउंटरवर ठेवतो,通 तेव्हा तो दुकानदार अवघ्या एका मिनिटात आपल्याला हवी ती औषधे शोधून देतो. हे कसे शक्य होते? कारण ती सर्व औषधे तिथे सिस्टिमॅटिकली (अल्फाबेटिकली, कंपनीनुसार किंवा उपयागानुसार) साठवलेली असतात. जर तीच औषधे एका ढिगाऱ्यात अस्ताव्यस्त टाकली, तर ती शोधणे असंभव होईल.
आपला मेंदूही एका मेडिकल स्टोअरसारखाच आहे. यात आपण औषधांऐवजी इतिहास, भूगोल, विज्ञान, केमिस्ट्री, बायोलॉजी, इकॉनॉमिक्स यांसारखे विषय साठवतो. हे विषय साठवताना जर कोणतीही सिस्टीम किंवा शास्त्र वापरले नाही, तर परीक्षेच्या वेळी ते आठवणे कठीण जाते. पालकांनी मुलांना केवळ 'विज्ञान लक्षात ठेव' असे सांगण्याऐवजी 'लक्षात ठेवण्याचे विज्ञान' (Science of Remembering) शिकवले पाहिजे.
४. शॉर्ट-टर्म विरुद्ध लाँग-टर्म मेमरी
मानवी मेंदूमध्ये दोन प्रकारची मेमरी प्रामुख्याने काम करते:
Short-term Memory (अल्पकालीन स्मरणशक्ती): जेव्हा आपण एखाद्याचा मोबाईल नंबर ऐकतो आणि तो सेव्ह करेपर्यंत मेंदू तो लक्षात ठेवतो, पण सेव्ह झाल्यावर लगेच विसरतो, हे अल्पकालीन मेमरीचे उदाहरण आहे. लॅपटॉपवर वाचून टाईप करेपर्यंत माहिती लक्षात राहणे आणि टायपिंग झाल्यावर ती मेंदूतून पुसली जाणे हेही याचेच उदाहरण आहे. याची क्षमता खूप कमी असते.
Long-term Memory (दीर्घकालीन स्मरणशक्ती): आपले नाव, पत्ता, जवळच्या लोकांचे वाढदिवस, चित्रपटांची गाणी, शेकडो नट-नट्यांची किंवा क्रिकेटर्सची नावे आपण कधीही रट्टा मारून लक्षात ठेवत नाही, तरीही ती वर्षानुवर्षे लक्षात राहतात.
जेव्हा एखादा विद्यार्थी पुस्तकातून उत्तर वाचतो, तेव्हा ती माहिती आधी शॉर्ट-टर्म मेमरीमध्ये जाते. ती माहिती दीर्घकाळ टिकवण्यासाठी विशिष्ट तंत्रांचा वापर करून तिला शॉर्ट-टर्म मेमरीमधून लाँग-टर्म मेमरीमध्ये पुश करावे लागते . एकदा माहिती लाँग-टर्म मेमरीमध्ये गेली की विद्यार्थी ती परीक्षेत सहज आठवू शकतात.
५. प्रभावी मेमरी टेक्निक्स आणि त्यांचे उपयोजन
सुनील सरांनी २०१५ मधील जर्मनी येथील एका स्पर्धेत गणितातील 'पाय' (Pi - 22/7) च्या डेसिमल पॉईंटनंतरचे पहिले ६,५०० अंक कोणत्याही पॅटर्नशिवाय, एकाच सिक्वेन्समध्ये, एकही चूक न करता लक्षात ठेवून रिकॉल केले होते. मानवी मेंदू एवढी प्रचंड माहिती दोन प्रमुख टेक्निक्सच्या साहाय्याने लक्षात ठेवू शकतो:
अ) म्युझिकल विंडोज (Musical Windows Technique):
ही तंत्रपद्धती १९७९ मध्ये सुनील सरांचे मेमरी कोच विक्रांत नारायण चाफेकर यांनी शोधून काढली. ही एक कॉपीराईटेड पद्धत असून यामध्ये संगीताच्या सात सुरांचा (सा-रे-ग-म-प-ध-नी) उपयोग करून अंकांना शब्दांमध्ये (Numbers into Words) रूपांतरित केले जाते.
ब) असोसिएशन संकल्पना / लिंकिंग配置 मेथड (Association Concept / Linking Method):
कोणतीही माहिती क्रमशः (Sequence ने) लक्षात ठेवण्यासाठी ही जागतिक पातळीवर वापरली जाणारी मूलभूत पद्धत आहे, ज्यामध्ये पहिला शब्द दुसऱ्याशी आणि दुसरा तिसऱ्याशी जोडला जातो.
मुलाखती दरम्यान सरांनी भाग्यश्री मॅडमला ११ रँडम शब्द दिले: हॉर्स, मंकी, माझा, रोड, ट्रॉफी, गोल्ड कॉईन्स, टायर,配置 बिल्डिंग, अक्षय कुमार, गुलाब जामून, पिजन . सुरुवातीला दबावामुळे मॅडमला ते क्रमाने आठवले नाहीत. त्यानंतर सरांनी या शब्दांची एक रंजक 'असोसिएशन स्टोरी' तयार करून दिली:
"एक हॉर्स रेसमध्ये धावतोय → त्यावर एका मंकीने जंप केली → तो मंकी 'माझा' ज्यूस पितोय → तो ज्यूस रोडवर सांडला → तो रोड मधोमध फाटला आणि त्यातून एक मोठी ट्रॉफी बाहेर आली → ट्रॉफीमध्ये हात घातल्यावर त्यात गोल्ड कॉईन्स सापडले → ते कॉईन्स एका टायरला चिकटवले → तो टायर एका बिल्डिंगला जोडला → त्या बिल्डिंगमध्ये अक्षय कुमार डान्स करतोय → डान्स करता करता तो गुलाब जामून फेकतोय → आणि ते गुलाब जामून एका पिजनला (कबुतराला) लागतात."
ही केवळ या गोष्टींची चित्रे डोळ्यांसमोर आणल्यामुळे भाग्यश्री मॅडमनी सर्व ११ शब्द एका दमात क्रमाने अचूक सांगितले. ही माहिती थेट लाँग-टर्म मेमरीमध्ये गेली.
विद्यार्थ्यांसाठी याचा उपयोग कसा करावा?
विद्यार्थ्यांना परीक्षेत हॉर्स किंवा मंकी लक्षात ठेवायचे नसून मोठी उत्तरे लक्षात ठेवायची असतात. सरांनी सांगितले की, कोणताही धडा (Lesson) म्हणजे पॅराग्राफ्सचा समूह असतो. आणि पॅराग्राफ म्हणजे लेखकाची एक कल्पना किंवा आयडिया. जेव्हा आपण एखादा धडा वाचतो आणि समजून घेतो, तेव्हा त्यातील महत्त्वाचे ठळक मुद्दे म्हणजेच 'कीवर्ड्स' (Keywords) अंडरलाईन करावेत. समजा एका धड्यात ३९ पॅराग्राफ असतील तर ३९ कीवर्ड्स निघतील. वरील लिंकिंग मेथडप्रमाणे हे ३९ कीवर्ड्स क्रमाने जोडल्यास संपूर्ण धडा कीवर्ड बाय कीवर्ड लक्षात राहतो. परीक्षेत हे मुद्दे आठवल्यास प्रत्येक मुद्द्यावरून विद्यार्थी स्वतःच्या भाषेत दोन-दोन वाक्ये सहज लिहू शकतात.
६. वाचलेले लगेच विसरणे आणि रिव्हिजनचे अचूक शास्त्र
बऱ्याचदा मुले वाचतात पण लगेच विसरतात. वर्ल्ड मेमरी स्पोर्ट्स कौन्सिलचे संस्थापक 'टोनी बुझान' यांच्या सिद्धांतानुसार, विद्यार्थी ज्याला 'रिव्हिजन' म्हणतात, ती प्रत्यक्षात रिव्हिजन नसून केवळ 'रि-रीडिंग' (पुन्हा पुन्हा वाचणे) असते. जर तुम्ही वाचलेली माहिती २४ तासांच्या आत पुन्हा पाहिली नाही, तर ८० ते ९०% माहिती मेंदूतून पुसली जाते.
अचूक रिव्हिजन म्हणजे 'ॲक्टिव्ह रिकॉल' (Active Recall) . उत्तर वाचल्यानंतर डोळे बंद करून ते आठवण्याचा प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. परीक्षा म्हणजे दुसरी काहीही नसून 'अवघ्या ३ तासांत घरी अभ्यासलेले आठवणे (Recall करणे)' हीच प्रक्रिया आहे. जर परीक्षा पूर्णपणे रिकॉलवर आधारित असेल, तर विद्यार्थ्यांनी वर्षभर फक्त वाचण्याचा (Reading) व्यवसाय न करता 'रिकॉल करण्याची प्रॅक्टिस' केली पाहिजे.
७. परीक्षेचा ताण आणि एक्झाम हॉलमधील 'स्मार्ट हॅक्स'
अनेकदा विद्यार्थ्यांना परीक्षा हॉलमध्ये उत्तर आठवत नाही, पण पेपर सबमिट करून बाहेर आल्यावर लगेच उत्तर आठवते. इथे स्मरणशक्तीचा दोष नसून 'स्ट्रेस आणि परफॉर्मन्स प्रेशर' मुळे मेंदूची आठवण्याची क्षमता तात्पुरती मंदावलेली असते. या समस्येवर सरांनी तीन अत्यंत प्रभावी हॅक्स सांगितले:
१. पॉज अँड ब्रीद टेक्निक (Pause and Breathe Technique): जेव्हा उत्तर आठवत नसेल तेव्हा जास्त पॅनिक न होता १०-१५ सेकंदांचा पॉज घ्यावा आणि ३-४ वेळा दीर्घ श्वास घ्यावा. यामुळे मेंदू रिलॅक्स मोडमध्ये येतो आणि रिकॉल प्रोसेस स्मूथ होते.
२. कीवर्ड ट्रिगर मेथड (Keyword Trigger Method): एकाच वेळी संपूर्ण मोठे उत्तर आठवण्याचा प्रयत्न न करता, त्या उत्तरातील एखादा छोटासा कीवर्ड आठवतोय का ते पाहावे. एक जरी कीवर्ड आठवला तरी मेंदू टप्प्याटप्प्याने आजूबाजूची सर्व माहिती बाहेर काढतो.
३. वॉर्म-अप व्हिज्युअलायझेशन मेथड (Warm-up Visualization Method): खेळाडू जसे खेळण्यापूर्वी वॉर्म-अप करतात, तसेच मेमरी ॲथलीट्सना स्पर्धेपूर्वी १ मिनिटाचा 'मेंटल प्रिपरेशन टाईम' मिळतो. विद्यार्थ्यांनी परीक्षा सुरू होण्यापूर्वी बेंचवर बसून डोळे बंद करावेत आणि स्वतःला सकारात्मक सूचना (Positive Affirmations) द्याव्यात. जसे की, "मला प्रत्येक उत्तर नीट आठवत आहे, माझे अक्षर सुंदर येत आहे, वेळच्या आधी माझा पेपर सोडून होत आहे आणि मी या पेपरचा आनंद घेत आहे."यामुळे मेंदू रिकॉल झोनमध्ये येतो आणि विस्मरण टळते.
८. स्मरणशक्ती बलवान करणाऱ्या तीन दैनंदิน सवयी
केवळ मेमरी टेक्निक्स पुरेशा नसून दैनंदिन सवयी देखील तितक्याच महत्त्वाच्या आहेत:
पुरेशी झोप (Adequate Sleep): वर्षभर अभ्यास न करता परीक्षेच्या आदल्या रात्री पहाटे ४ वाजेपर्यंत जागणारे विद्यार्थी परीक्षेच्या दिवशी गोंधळतात, कारण झोप आपल्या शरीराला आणि मेंदूला रिचार्ज करत असते. अपुऱ्या झोपेमुळे परीक्षेत स्ट्रेस आणि एन्झायटी वाढते. म्हणूनच परीक्षा काळात किमान ६ ते ७ तासांची शांत झोप घेणे आवश्यक आहे.
योग्य आहार (Right Diet): "Feed your brain the right food" . आजकालची मुले पिझ्झा, बर्गर, मोमोज, शॉर्मा यांसारखे जंक फूड आणि पेप्सी, कोका कोला, थम्स अप यांसारखी सॉफ्ट ड्रिंक्स मोठ्या प्रमाणात घेतात. हे मेंदूच्या न्यूरॉन्सना हळूहळू मारणारे 'स्लो पॉयझन' आहे. या ड्रिंक्सवर 'कार्बोनेटेड वॉटर' (Carbonated Water) लिहिलेले असते, म्हणजेच त्यात कार्बन डायऑक्साइड वायू जबरदस्तीने मिक्स केलेला असतो. आपले शरीर नॅचरली जो हानिकारक वायू बाहेर टाकते, तोच वायू मुले विकत घेऊन पितात. मेंदू कार्यक्षम राहण्यासाठी सकस आहार अत्यंत आवश्यक आहे.
नियमित व्यायाम (Moderate Exercise): दररोज किमान अर्धा ते पाऊण तास योगा, प्राणायाम, जॉगिंग किंवा वॉक करणे गरजेचे आहे. मेमरी कोच जिम क्विक यांचे एक प्रसिद्ध वाक्य आहे – "When body moves, brain grooves" . जेव्हा शरीराची हालचाल होते, तेव्हा मेंदूला पुरेसा रक्तपुरवठा आणि ऑक्सिजन मिळतो, ज्यामुळे मेंदूची कार्यक्षमता (Cognitive Ability) अफाट वाढते.
९. जन्मजात मेमरी विरुद्ध प्रशिक्षित मेमरी (Trained vs Untrained Memory)
स्वामी विवेकानंद यांच्यासारखे काही अपवादात्मक लोक असतात ज्यांची स्मरणशक्ती जन्मजात अत्यंत तीक्ष्ण असते; त्यांनी एक पान वाचले की त्यांना ते पुन्हा वाचण्याची गरज पडत नसे. त्यांच्याबद्दल एक प्रसिद्ध किस्सा आहे की परीक्षेत १२० प्रश्न आले असताना त्यांनी सर्वच्या सर्व सोडून खाली शिक्षकांसाठी नोट लिहिली होती – "Check any 100" .
परंतु, सामान्यतः मेमरी हे एक शिकता येण्यासारखे कौशल्य (Learnable Skill) आहे. प्रसिद्ध मेमरी कोच हॅरी लॉरेन यांच्या मते, जगात 'चांगली स्मरणशक्ती' किंवा 'वाईट स्मरणशक्ती' असे काहीही नसते, तर फक्त 'प्रशिक्षित स्मरणशक्ती' (Trained Memory) आणि 'अप्रशिक्षित स्मरणशक्ती' (Untrained Memory) असते. जर एखाद्या विद्यार्थ्याचे मार्क्स कमी येत असतील, तर त्याची मेमरी वाईट नाही, ती फक्त अप्रशिक्षित आहे; आणि योग्य सरावाने तिला प्रशिक्षित केले जाऊ शकते.
१०. सरासरी विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
शिक्षकांनी किंवा गुणांनी एखाद्या विद्यार्थ्याला 'सरासरी' (Average) ठरवले तरी तो स्वतःच्या जिद्दीवर टॉपर किंवा यशस्वी बिझनेसमन बनू शकतो. त्यासाठी खालील गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत:
१. ध्येय निश्चिती: ध्येय ठरवताना पूर्ण सजगता ठेवा, पण एकदा ध्येय ठरले की मग ते मिळवण्यासाठी बेभान होऊन काम करा. ४५% मिळवणाऱ्या विद्यार्थ्याने ८०-९०% चे टार्गेट निश्चित केले पाहिजे.
२. तुलना बंद करा: पालकांनी आपल्या पाल्याची तुलना कधीही दुसऱ्या मुलासोबत करू नये. मूळ उद्दिष्ट हेच असावे की, जो ६०% चा विद्यार्थी आहे तो ७०% पर्यंत कसा जाईल आणि जो ८०% वर आहे तो ९०% पर्यंत कसा पोहोचेल; म्हणजेच स्वतःची पातळी एक स्टेप पुढे नेणे.
मुलाखतीतील इतर काही महत्त्वाचे शॉर्ट हॅक्स:
सोशल मीडिया: सतत स्क्रोलिंग केल्याने मेंदू आळशी होतो, पण योग्य रीतीने वापर केल्यास ते शिकण्याचे एक उत्तम साधन बनू शकते.
फोकस वाढवण्यासाठी पोमोडोरो तंत्र (Pomodoro Technique): अभ्यासाला बसताना २५ मिनिटांचा टायमर लावावा आणि पूर्ण फोकसने अभ्यास करावा, त्यानंतर ५ मिनिटांचा ब्रेक घ्यावा. यामुळे डिस्ट्रॅक्शन कमी होते.
मोठ्यानं वाचणे: मोठ्याने वाचल्यामुळे डोळ्यांसोबत कानांचे सेन्स ऑर्गनही इन्व्हॉल्व्ह होतात. जितके जास्त सेन्स ऑर्गन इन्व्हॉल्व्ह होतील, तितके जास्त लक्षात राहते.
संगत: "संगत वैसी रंगत" . तुम्ही ज्या ५ जवळच्या मित्रांसोबत राहता, त्यांचे तुम्ही सरासरी असता. तुमचे ५ मित्र आळशी असतील तर ६ वे आळशी तुम्ही असाल; आणि ते वर्ल्ड रेकॉर्ड होल्डर असतील तर ६ वे रेकॉर्ड होल्डर तुम्ही व्हाल.
गाणी ऐकत अभ्यास: गाण्याचे शब्द (Lyrics) अभ्यास करताना मेंदूला कन्फ्युज करतात, कारण मल्टिटास्किंग हा एक भ्रम आहे. मात्र, अभ्यासादरम्यान 'इन्स्ट्रुमेंटल म्युझिक' (Instrumental Music) ऐकल्यास मेंदूची प्रॉडक्टिव्हिटी वाढू शकते.
११. परिस्थिती कधीही यशाच्या आड येत नाही!
मुलाखतीच्या शेवटी सुनील सरांनी त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यातील एक अत्यंत भावूक प्रसंग शेअर केला. ठाण्यातील घोडबंदर रोडवरील एका कार्यक्रमात सरांचे अद्भूत मेमरी प्रात्यक्षिक पाहून एक उच्चशिक्षित व्यक्ती प्रभावित झाली आणि म्हणाली, "सर, तुमची मेमरी पाहून असे वाटते की तुम्ही आईच्या पोटात असताना तुमची आई २४ तास कॉम्प्युटरसमोर बसत असावी."
तेव्हा सुनील सरांच्या डोळ्यात पाणी आले आणि त्यांनी उत्तर दिले, "माझी आई जेमतेम तिसरी-चौथी शिकलेली आहे, तिला कॉम्प्युटरचा 'सी' देखील माहीत नाही. मी कोल्हापूरच्या एका छोट्याशा खेडेगावातून आलेलो विद्यार्थी आहे."
यावरून सरांनी संदेश दिला की, घरची आर्थिक किंवा कौटुंबिक परिस्थिती कधीही तुमच्या यशाच्या आड येऊ शकत नाही. जर तुमच्या मनात काहीतरी करून दाखवण्याची खरी जिद्द असेल, तर मार्ग आपोआप मिळत जातात आणि तुम्ही तुमच्या ध्येयापर्यंत नक्की पोहोचू शकता.
सुनील सावंत सरांची ही मुलाखत प्रत्येक विद्यार्थी आणि पालकांचे डोळे उघडणारी आहे. स्मरणशक्ती ही निसर्गाची देणगी असली तरी तिला सायंटिफिक टेक्निक्स, योग्य आहार, पुरेशी झोप आणि नियमित व्यायामाच्या जोरावर अफाट बनवले जाऊ शकते. 'सरासरी' कडून 'ब्रिलियंट' बनण्याचा मार्ग प्रत्येकासाठी खुला आहे, गरज आहे ती फक्त योग्य दिशा धरण्याची आणि जिद्दीने प्रयत्न करण्याची!
