'आमचा बाप आन् आम्ही' या डॉ. नरेंद्र जाधव यांच्या पुस्तकाचा स्वैर सारांश आणि परीक्षण

पुस्तकाचे नाव: आमचा बाप आन् आम्ही

लेखक: डॉ. नरेंद्र जाधव

प्रकाशक: ग्रंथाली

प्रस्तावना: एका युगाची आणि संघर्षाची साक्ष

मराठी साहित्यात आत्मचरित्रे अनेक आली, त्यातील दलित साहित्याचा प्रवाहही खूप मोठा आहे. पण ‘आमचा बाप आन् आम्ही’ हे पुस्तक केवळ एका व्यक्तीचे किंवा एका कुटुंबाचे आत्मकथन नाही. ही एका समाजाच्या उत्थानाची, अंधारातून प्रकाशाकडे जाणाऱ्या एका पिढीची आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांनी प्रेरित होऊन शून्यातून विश्व निर्माण करणाऱ्या जिद्दीची कहाणी आहे. कुसुमाग्रजांनी या पुस्तकाबद्दल म्हटले आहे की, "ही कथा आहे सामान्यातील एका असामान्याची... प्रगतीसाठी मुलांना सतत प्रेरणा देणाऱ्या एका बापाची.".

लेखक डॉ. नरेंद्र जाधव हे जागतिक कीर्तीचे अर्थतज्ज्ञ आहेत, पण या पुस्तकात ते एक ‘मुलगा’ म्हणून आपल्यासमोर येतात आणि आपल्याला भेटवतात त्यांच्या आयुष्यातील खरा नायक - त्यांचा ‘बाप’.

१. ‘बाप’ नावाचं विद्यापीठ: दादांचे व्यक्तिमत्त्व

या पुस्तकाचा केंद्रबिंदू आहेत लेखक आणि त्यांच्या भावंडांचे वडील, ज्यांना ते आदराने आणि प्रेमाने 'दादा' म्हणतात. त्यांचे पूर्ण नाव दामोदर रुंजाजी जाधव. दादा हे शाळेत गेले नाहीत, पुस्तकी शिक्षण त्यांना मिळाले नाही, पण जगाच्या शाळेत ते जे शिकले, ते कोणत्याही विद्यापीठीय पदवीपेक्षा श्रेष्ठ होते.

दादांचे व्यक्तिमत्त्व अतिशय रंगतदार आणि करारी होते. अंगात धोतर, सदरा, कोट आणि डोक्यावर काळी टोपी असा त्यांचा पेहराव असे. दिसायला काळेसावळे, ओबडधोबड पण नजरेत एक वेगळीच जरब होती. "कुणाला भ्यायचं नाही" (Kisi ko darna mat) हा मंत्र त्यांनी आपल्या मुलांना दिला होता आणि स्वतःही ते तसेच जगले.

दादा अशिक्षित होते, पण त्यांना इंग्रजी भाषेचे भारी वेड होते. रेल्वेत (बॉम्बे पोर्ट ट्रस्ट - BPT) गँगमन म्हणून काम करताना त्यांचा संबंध युरोपियन साहेबांशी आला. त्यांच्या सहवासातून दादा शिस्त, नीटनेटकेपणा आणि इंग्रजी शब्द शिकले. रागाच्या भरात ते मुलांना "डॅम ब्लडी बिस्किट" (Damn bloody bastard चा अपभ्रंश) अशी शिवी द्यायचे, हे वाचताना हसू आवरत नाही. पण त्यामागे त्यांची आपल्या मुलांनी सुधारलं पाहिजे हीच तळमळ असे.

त्यांची मुलं काय होतील, यापेक्षा त्यांनी त्यांच्या क्षेत्रात ‘टॉप’ला जावं, हा त्यांचा आग्रह असायचा. ते म्हणायचे, "तुला चोर व्हायचं? कोई बात नही! पण मग असा चोर हो, की दुनियाने सलाम केला पायजे.". हे तत्त्वज्ञान कोणत्याही मॅनेजमेंट गुरूच्या सल्ल्यापेक्षा मोलाचे आहे.

२. ओझर ते मुंबई: संघर्षाची जडणघडण

पुस्तकाचा एक भाग दादांच्या स्वतःच्या शब्दांत आहे, ज्याला ‘दादांचे आत्मचरित्र’ म्हटले आहे. दादांची भाषा ही प्रमाण मराठी नाही, तर नाशिककडची अस्सल गावरान बोली आहे. त्यात व्याकरणाचे नियम नसले तरी अनुभवाची श्रीमंती आहे.

दादांचे बालपण नाशिक जिल्ह्यातील ओझर या गावी अत्यंत हलाखीत गेले. अस्पृश्यतेचे चटके, गरिबी आणि पोटाची खळगी भरण्यासाठी करावी लागणारी वणवण, हे सर्व दादांच्या शब्दांत वाचताना अंगावर काटा येतो. गावात ‘येसकर’ म्हणून काम करताना मेलेल्या जनावराचे मांस खावे लागणे, दुष्काळात अन्नासाठी तडफडणे, हे प्रसंग मन हेलावून टाकतात.

गावात एका मारामारीच्या प्रसंगामुळे आणि गरिबीला कंटाळून दादांची आई, ‘राहीबाई’ (जी लेखकाची आजी होती), हिने एक धाडसी निर्णय घेतला. तिने आपल्या मुलांना घेऊन मुंबई गाठली. राहीबाई ही एक दृष्टी नसलेली पण ‘दूरदृष्टी’ असलेली स्त्री होती. तिने उचललेल्या त्या एका पावलामुळे जाधव कुटुंबाचा इतिहास बदलला. मुंबईत आल्यावर दादांनी रेल्वेत नोकरी धरली आणि तिथून त्यांच्या, पर्यायाने त्यांच्या मुलांच्या प्रगतीची सुरुवात झाली.

३. ‘मातोसरी’ (सोनाबाई): संसाराचा कणा

दादा जर या घराचा कणा असतील, तर लेखकाची आई ‘सोनाबाई’ या घराचा श्वास होती. अत्यंत कष्टाळू, साधीभोळी पण प्रसंगी वाघिणीसारखी होणारी ही माउली. दादांच्या करारी आणि काहीशा रागीट स्वभावाला मायेची जोड देण्याचे काम आईने केले.

संसाराचा गाडा ओढण्यासाठी आणि मुलांना शिकवण्यासाठी तिने अपार कष्ट केले. ती पहाटे उठून भाज्या विकायला जायची, माळवं करायची. तिला लिहिता-वाचता येत नव्हते, इंग्रजी तर लांबची गोष्ट. लेखकाने जेव्हा अमेरिकेतून डॉक्टरेट मिळवली, तेव्हा "आता तरी तुझा अभ्यास संपला का रे?" हा तिचा निरागस प्रश्न किंवा ‘कलेक्टर’ आणि ‘सेक्रेटरी’ या पदांमधील फरक न समजता स्वतःला अभिमानाने ‘कलेक्टरची मातोसरी’ म्हणवून घेणे, हे प्रसंग खूपच लोभसवाणे आहेत.

दादा आणि आई यांच्यातील नाते हे या पुस्तकातील अतिशय गोड प्रकरण आहे. त्यांचे एकमेकांशी होणारे लटिके भांडण, उतारवयात एकमेकांना दिलेली साथ आणि दादा गेल्यावर आईची झालेली अवस्था, हे वाचताना वाचकाचे डोळे पाणावतात. आई म्हणजे केवळ एक स्त्री नव्हती, तर ती त्या काळातील स्त्रियांच्या सोशिकतेचे आणि त्यागाचे प्रतीक होती.

४. ‘आम्ही’: यशाची शिखरे पादाक्रांत करताना

पुस्तकाचा उत्तरार्ध हा ‘आम्ही’ म्हणजे दादांच्या मुलांचा – त्यांच्या कर्तृत्वाचा आहे. दादांनी आणि आईने ज्या प्रतिकूल परिस्थितीत, वडाळ्याच्या झोपडपट्टीत आणि चाळीत राहून मुलांना वाढवले, त्याचे फळ काय झाले हे या भागात दिसते. हे यश सोपे नव्हते. त्याला अभ्यासाची, जिद्दीची आणि बाबासाहेबांच्या प्रेरणेची जोड होती.

 * जे.डी. जाधव (भाऊ): दादांचा हा थोरला मुलगा कुटुंबाचा मानबिंदू ठरला. अत्यंत कठीण परिस्थितीत अभ्यास करून ते आय.ए.एस. (IAS) अधिकारी झाले. एका चतुर्थ श्रेणी कर्मचाऱ्याचा मुलगा त्याच व्यवस्थेत सर्वोच्च अधिकारी होतो, ही क्रांती डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांची आणि दादांच्या कष्टाची होती. जे.डी. जाधव हे संपूर्ण कुटुंबाचे आधारस्तंभ बनले.

 * डॉ. नरेंद्र जाधव (लेखक): स्वतः लेखकाचा प्रवास थक्क करणारा आहे. शाळेत असताना ‘स्कॉलरशिप’च्या परीक्षेत नापास झालेले, स्वतःच्या कपड्यांबद्दल आणि परिस्थितीबद्दल न्यूनगंड बाळगणारे नरेंद्र जाधव पुढे कसे घडले, हे वाचणे प्रेरणादायी आहे. त्यांनी रिझर्व्ह बँकेत उच्च पद मिळवले, आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF) मध्ये काम केले आणि जगप्रसिद्ध अर्थतज्ज्ञ झाले.

अमेरिकेतील संघर्ष (एक रोमांचक प्रसंग):

लेखक अमेरिकेत इंडियाना युनिव्हर्सिटीमध्ये पीएच.डी. करत असतानाचा प्रसंग पुस्तकात अतिशय उत्कंठावर्धक रित्या आला आहे. त्यांचे गाईड, प्रोफेसर ‘फॉन फूरस्ट्नबर्ग’ हे अत्यंत कडक आणि काहीसे वांशिक पूर्वग्रह (Racist mindset) असलेले होते. त्यांनी लेखकाला खूप त्रास दिला. एकदा त्यांनी लेखकाला अपमानित करण्यासाठी विचारले, "नरेन, तू खरंच भारतीय आहेस का? तुझ्या वागण्यावरून तू अरेबियन वाटतोस.".

हा क्षण लेखकासाठी अत्यंत अपमानास्पद होता. इथे लेखकाची कसोटी लागली. एकीकडे करिअर आणि दुसरीकडे स्वाभिमान. पण दादांची शिकवण होती- "कोणाला भिऊ नकोस." लेखकाने त्या प्रोफेसरला न घाबरता, विद्यापीठाच्या नियमांना धरून लढा दिला. त्यांनी स्पष्ट केले की स्वाभिमान गहाण ठेवून मिळवलेली डॉक्टरेट मला नको. अखेर त्याच प्रोफेसरला लेखकाची बुद्धिमत्ता मान्य करावी लागली आणि लेखकाला 'सर्वोत्कृष्ट आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी' (Best International Student Award) म्हणून गौरवण्यात आले. हा प्रसंग वाचताना प्रत्येक भारतीयाची, विशेषतः मराठी माणसाची छाती अभिमानाने फुलून येते.

५. सामाजिक बदलाचा दस्तऐवज

हे पुस्तक केवळ एका कुटुंबाची गोष्ट नाही, तर तो एका समाजाचा इतिहास आहे. पुस्तकातून आपण पाहतो की स्वातंत्र्योत्तर काळात भारतीय समाज कसा बदलत गेला. १९५६ साली डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी केलेल्या धर्मांतराचा या कुटुंबावर आणि समाजावर झालेला परिणाम लेखकाने प्रभावीपणे मांडला आहे. नावात बदल होणे, देवांचे विसर्जन करणे आणि ‘बुद्धं शरणं गच्छामि’ म्हणत नवी ओळख स्वीकारणे, हा प्रवास सामाजिक क्रांतीचा साक्षीदार आहे. दलित समाजाला वर येण्यासाठी शिक्षणाशिवाय पर्याय नाही, हे सत्य दादांनी ओळखले होते. त्यांनी मुलांना मारून-मुटकून का होईना, पण शाळेत पाठवले. "येसकर" म्हणून काम करणाऱ्यांच्या पुढच्या पिढीने लेखणी हातात घेतली आणि इतिहास घडवला.

६. तिसरी पिढी: अपूर्वा

पुस्तकाच्या शेवटी लेखकाची मुलगी ‘अपूर्वा’ हिचे मनोगत आहे. ही तिसरी पिढी. जिचा जन्म अमेरिकेत झाला, जी जागतिक नागरिक (Global Citizen) आहे. तिला आता अस्पृश्यतेचे चटके सोसावे लागत नाहीत, पण तिला आपल्या पूर्वजांच्या संघर्षाची जाणीव आहे. अपूर्वा जेव्हा अमेरिकेतून भारतात येते आणि आपल्या आजी-आजोबांचे घर, ती वडाळ्याची चाळ पाहते, तेव्हा तिला आपल्या अस्तित्वाची मुळे सापडतात. ती म्हणते, "मी माझी जात किंवा भूतकाळ विसरणार नाही, पण त्यामुळे कुणावर रागही धरणार नाही." एका बाजूला अशिक्षित पण शहाणे दादा आणि दुसऱ्या बाजूला अमेरिकेत उच्च शिक्षण घेणारी त्यांची नात, हा तीन पिढ्यांचा प्रवास स्तिमित करणारा आहे.

डॉ. नरेंद्र जाधव यांची भाषाशैली अत्यंत प्रवाही आणि चित्रदर्शी आहे. विशेषतः दादांच्या तोंडी असलेली बोलीभाषा पुस्तकाला एक वेगळाच बाज देते. दादा जेव्हा म्हणतात, "तुम साला एक नंबर का बदमाष हय" तेव्हा त्यातील प्रेम आणि कौतुक थेट वाचकाच्या काळजाला भिडते. विनोद, कारुण्य आणि वैचारिक प्रगल्भता यांचा सुंदर मिलाफ या पुस्तकात झाला आहे.

दलित साहित्यात अनेकदा विद्रोह आणि दुःखद आक्रोश पाहायला मिळतो. ‘आमचा बाप आन् आम्ही’ मध्ये वेदना आहे, गरिबी आहे, पण कुठेही लाचारी नाही. हे पुस्तक तुम्हाला रडवत नाही, तर लढायला शिकवते. ही कहाणी पराभवाची नाही, तर पराक्रमाची आहे. प्रा. यशवंत मनोहर म्हणतात त्याप्रमाणे, "ऊर्जावंत होऊ इच्छिणाऱ्यांसाठी हे शक्तीचे टॉनिक आहे.".

हे पुस्तक एकदा हातात घेतले की खाली ठेववत नाही. दादांचे किस्से, आईचा साधेपणा, लेखकाचा अमेरिकेतील प्रवास आणि सामाजिक संघर्ष हे सर्व एका चित्रपटासारखे आपल्या डोळ्यांसमोर तरळत राहते.

डॉ. नरेंद्र जाधव परदेशातून शिक्षण घेऊन भारतात परततात. ते रिझर्व्ह बँकेत, त्यानंतर नियोजन आयोगात मोठ्या पदावर जातात. जगभरात नाव कमावतात. ‘आमचा बाप’ हे पुस्तक लिहून पूर्ण होते आणि प्रकाशितही होते. त्याला अभूतपूर्व यश मिळते.

पण या यशाच्या प्रवासात दादांचे काय होते? ज्या बापाने आपल्या मुलांसाठी रक्ताचे पाणी केले, ज्याने मुलांच्या प्रगतीसाठी स्वतःच्या पोटाला चिमटा घेतला, त्या बापाचा उतारवयीन प्रवास कसा होतो? "माझा पोरगा सातासमुद्रापार गेला, आता मी मरायला मोकळा झालो," असे म्हणणाऱ्या दादांची शेवटची इच्छा काय असते?.

लेखक जेव्हा परदेशातून परत येतात, तेव्हा दादांची अवस्था काय असते? आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, ज्या आईने संसाराचा गाडा ओढला, त्या ‘मातोसरी’चा शेवट कसा होतो? हे वाचताना तुमचे डोळे पाणावल्याशिवाय राहणार नाहीत. दादांच्या आयुष्याचा शेवटचा काळ, त्यांची मुलांबद्दलची कृतज्ञता आणि त्यांनी मुलांना दिलेला अंतिम निरोप हा भाग इतका भावूक आहे की तो शब्दांत मांडणे कठीण आहे.

दादांच्या आयुष्याचा शेवटचा दिवस कसा होता? त्यांनी मुलांना काय सांगितले? आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, ज्या बाबासाहेबांना त्यांनी आयुष्यभर देव मानले, त्यांच्या विचारांचा वारसा ते पुढच्या पिढीकडे कसा सोपवून गेले? हे जाणून घेण्यासाठी आणि जीवनाचा, संघर्षाचा आणि माणुसकीचा खरा अर्थ समजून घेण्यासाठी तुम्हाला ‘आमचा बाप आन् आम्ही’ हे पुस्तक हातात घ्यावेच लागेल.

हे पुस्तक केवळ एका कुटुंबाची यशोगाथा नाही, तर ती प्रत्येक त्या माणसाची कहाणी आहे ज्याला परिस्थितीशी लढून स्वतःचे विश्व निर्माण करायचे आहे. 

धन्यवाद...