लेखक: रघू पालट (Raghu Palat)
प्रस्तावना (Introduction) - माहितीचे महत्त्व
पुस्तकाची सुरुवात शेअर बाजाराच्या मोहक आणि तितक्याच धोकादायक स्वरूपाच्या वर्णनाने होते. लेखक म्हणतात की शेअर बाजार एका सुंदर स्त्रीसारखा आहे - अंतहीन आकर्षक, गुंतागुंतीचा आणि सतत बदलणारा. एकदा का तुम्हाला या बाजाराची गोडी लागली की त्यातून बाहेर पडणे कठीण असते. शेअर बाजाराचे मुख्य आकर्षण म्हणजे त्यातून मिळणारी अफाट संपत्ती. वॉरन बफे (Warren Buffett) हे याचे उत्तम उदाहरण आहेत, ज्यांनी केवळ गुंतवणुकीच्या जोरावर ४७ अब्ज डॉलर्सहून अधिक संपत्ती कमावली. बफे हे 'व्हॅल्यू इन्व्हेस्टिंग' (Value Investing) किंवा मूलभूत विश्लेषणावर (Fundamental Analysis) विश्वास ठेवतात.
मात्र, लेखक इशारा देतात की, अनेक गुंतवणूकदार लोभापोटी बाजारात येतात आणि स्वतःचे नुकसान करून घेतात. भारतात १९९२ चा हर्षद मेहता घोटाळा किंवा २००० मधील 'डॉट कॉम' बबल (Dotcom bubble) ही याची उदाहरणे आहेत. अशा वेळी शेअरच्या किंमती गगनाला भिडतात आणि नंतर फुग्याप्रमाणे फुटतात. लेखक 'गुस्ताव ले बॉन' (Gustave Le Bon) यांच्या सिद्धांताचा हवाला देऊन सांगतात की, जेव्हा लोक समूहाने (Crowd) वागतात, तेव्हा त्यांची विचारशक्ती नष्ट होते आणि ते भावनेच्या आहारी जातात.१९९२ मध्ये हर्षद मेहताच्या अफवेमुळे 'कर्नाटक बॉल बेअरिंग' सारख्या बंद पडणाऱ्या कंपनीचे शेअर्स २० रुपयांवरून १८० रुपयांपर्यंत गेले आणि नंतर कोसळले. यावरून हे सिद्ध होते की गुंतवणूकदार अनेकदा माहितीशिवाय केवळ अफवांवर गुंतवणूक करतात.
फंडामेंटल ॲनालिसिसचा मुख्य उद्देश:
फंडामेंटल ॲनालिसिस हे सांगते की, कोणत्याही व्यक्तीने केवळ लहरीवर किंवा अफवेवर शेअर खरेदी करू नये. जीन पॉल गेटी (Jean Paul Getty) यांच्या मते, "जोपर्यंत तुम्हाला एखाद्या कंपनीबद्दल सर्व काही माहित नाही, तोपर्यंत तिचा शेअर खरेदी करू नका". मूलभूत विश्लेषण म्हणजे कंपनीच्या कामगिरीचा, तिच्या आर्थिक विवरणांचा (Financial Statements), अर्थव्यवस्थेचा आणि उद्योगाचा सखोल अभ्यास करणे होय.
लेखक माहितीचे पाच मुख्य स्रोत सांगतात:
१. अर्थव्यवस्थेची माहिती.
२. सरकारी धोरणे (कर, शुल्क इ.).
३. उद्योगाची माहिती.
४. कंपनीची माहिती (व्यवस्थापन, उत्पादने इ.).
५. ग्राहकांचा दृष्टिकोन आणि खर्च करण्याची पद्धत.
तसेच, माहिती वेळेवर मिळणे आणि त्यावर त्वरित कृती करणे किती महत्त्वाचे आहे, हे सांगण्यासाठी लेखक 'रॉथस्चाइल्ड' (Rothschild) यांचे उदाहरण देतात. १८१५ मध्ये नेपोलियनच्या पराभवाची बातमी रॉथस्चाइल्डला कबूतर संदेशवहनामुळे इतरांच्या आधी समजली.त्यांनी बाजारात भीतीचे वातावरण असताना शेअर्स खरेदी केले आणि जेव्हा विजयाची बातमी अधिकृतपणे आली तेव्हा बाजारात तेजी आली आणि त्यांनी प्रचंड नफा कमावला यावरून लेखकाचा मुख्य संदेश हाच आहे की, "जेव्हा रस्त्यावर रक्त सांडलेले असते (म्हणजेच बाजारात प्रचंड मंदी असते), तीच खरेदीची सर्वोत्तम वेळ असते".
प्रकरण १: मूलभूत विश्लेषण - अंतर्गत मूल्याचा शोध (Fundamental Analysis: The Search for Intrinsic Value)
या प्रकरणात लेखक मूलभूत विश्लेषणाचा गाभा उलगडून सांगतात. मूलभूत विश्लेषण या तत्त्वावर आधारित आहे की, प्रत्येक शेअरला एक विशिष्ट वेळी एक 'अंतर्गत मूल्य' (Intrinsic Value) असते. अंतर्गत मूल्य म्हणजे त्या शेअरची खरी किंमत. शेअरचा बाजारभाव (Market Price) आणि त्याचे अंतर्गत मूल्य यात फरक असू शकतो.
* गुंतवणुकीचे सुवर्ण नियम: जेव्हा शेअरचा बाजारभाव त्याच्या अंतर्गत मूल्यापेक्षा कमी असतो (Undervalued), तेव्हा तो खरेदी करावा. आणि जेव्हा बाजारभाव अंतर्गत मूल्यापेक्षा जास्त असतो (Overvalued), तेव्हा तो विकावा. दीर्घकाळात बाजारभाव हा अंतर्गत मूल्याच्या जवळ येतोच, असा या विश्लेषणाचा विश्वास आहे.
* अंतर्गत मूल्य कसे काढायचे? (Calculation of Intrinsic Value):
लेखकाच्या मते, गुंतवणूकदाराला शेअरमधून मिळणारा परतावा हा लाभांश (Dividend) आणि भविष्यातील शेअरची किंमत या स्वरूपात मिळतो. त्यामुळे, भविष्यात मिळणाऱ्या लाभांशाचे आणि विक्री किंमतीचे 'आजचे मूल्य' (Present Value) म्हणजेच त्या शेअरचे अंतर्गत मूल्य होय.
उदाहरण: जर तुम्हाला गुंतवणुकीवर २०% परतावा अपेक्षित असेल आणि कंपनी पुढील ३ वर्षांत अनुक्रमे २, २.५० आणि ३ रुपये लाभांश देणार असेल, आणि ३ वर्षांनी शेअरची किंमत २०० रुपये असेल, तर या सर्वांचे आजचे मूल्य गणिती सूत्राने काढले जाते. जर हे उत्तर १२०.८८ रुपये(intrinsic value) आले आणि बाजारात शेअरची किंमत १०० रुपये असेल, तर हा शेअर स्वस्त आहे आणि तो खरेदी करावा.
* जोखीम घटक (Risk Factor):
प्रत्येक गुंतवणूकदारासाठी हे मूल्य वेगळे असू शकते, कारण काहींना १५% परतावा पुरेसा वाटतो, तर काहींना २५% हवा असतो. सुरक्षित गुंतवणुकीसाठी (उदा. ब्ल्यू चिप कंपन्या) अपेक्षित परतावा कमी असतो, तर नवीन आणि जोखीम असलेल्या कंपन्यांसाठी अपेक्षित परतावा जास्त असतो.
* इफिशियंट मार्केट थिअरी (Efficient Market Theory):
या सिद्धांतानुसार, बाजारातील किंमतीमध्ये सर्व उपलब्ध माहिती आधीच समाविष्ट झालेली असते. त्यामुळे जुन्या माहितीचा वापर करून नफा मिळवता येत नाही.मूलभूत विश्लेषक भविष्यातील घटनांचा अंदाज घेऊन (उदा. बोनस, लाभांश वाढ) शेअरचे आजचे योग्य मूल्य ठरवतात.
प्रकरण २: राजकीय-आर्थिक विश्लेषण (Politico-Economic Analysis)
कोणतीही कंपनी किंवा उद्योग पोकळीत (Isolation) काम करू शकत नाही. बाह्य घटक जसे की जागतिक अर्थव्यवस्था, महागाई आणि सरकारी धोरणे यांचा कंपनीच्या नफ्यावर थेट परिणाम होतो. त्यामुळे कंपनीचे विश्लेषण करण्याआधी देशाच्या राजकीय आणि आर्थिक स्थितीचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे.
* राजकीय स्थिरता (Political Stability):
देशाच्या प्रगतीसाठी स्थिर सरकार आवश्यक असते. अस्थिरता असल्यास गुंतवणूकदार पैसे गुंतवायला घाबरतात. भारतात १९९० च्या दशकात राजकीय अस्थिरतेमुळे आणि त्यानंतरच्या काळात बॉम्बस्फोट किंवा दंगलींमुळे पर्यटनावर आणि विदेशी गुंतवणुकीवर परिणाम झाला होता. याउलट, स्थिर सरकार आणि सकारात्मक धोरणांमुळे गुंतवणूक वाढते.
* परकीय चलन साठा (Foreign Exchange Reserves):
आयात करण्यासाठी आणि विदेशी कर्जाची परतफेड करण्यासाठी देशाकडे पुरेसा परकीय चलन साठा असणे आवश्यक असते. १९९१ मध्ये भारताकडे हा साठा फक्त ५३२ दशलक्ष डॉलर्स इतका कमी उरला होता, ज्यामुळे भारताला सोने गहाण ठेवावे लागले आणि रुपयाचे अवमूल्यन करावे लागले.
* चलन जोखीम आणि महागाई (Currency Risk & Inflation):
जर देशाच्या चलनाचे अवमूल्यन झाले, तर निर्यातदारांना फायदा होतो पण आयात महाग होते. महागाईमुळे लोकांची खरेदीक्षमता कमी होते, ज्याचा फटका उद्योगांना बसतो.
* इतर महत्त्वाचे घटक:
* व्याजदर (Interest Rates): कमी व्याजदर उद्योगांना प्रोत्साहन देतात, तर जास्त व्याजदरामुळे उत्पादनाचा खर्च वाढतो.
* पाऊस (Monsoons): भारतीय अर्थव्यवस्था शेतीवर आधारित असल्याने मान्सूनचा थेट परिणाम बाजारावर होतो.
* पायाभूत सुविधा (Infrastructure): वीज, रस्ते आणि दळणवळण सोयी चांगल्या असतील तरच उद्योग वाढू शकतात.
प्रकरण ३: आर्थिक चक्र (The Economic Cycle)
अर्थव्यवस्था एका रेषेत चालत नाही, तर ती एका चक्राप्रमाणे चालते. यालाच 'बिझनेस सायकल' किंवा 'इकॉनॉमिक सायकल' म्हणतात. गुंतवणूकदाराने हे ओळखणे गरजेचे आहे की सध्या देश कोणत्या टप्प्यात आहे.
या चक्राचे चार टप्पे आहेत:
१. मंदी (Depression): या काळात मागणी कमी असते, महागाई आणि व्याजदर जास्त असतात. कंपन्या उत्पादन कमी करतात आणि नोकरकपात करतात. हा काळ गुंतवणुकीसाठी कठीण असतो.
२. सुधारणा (Recovery): अर्थव्यवस्था सावरू लागते. मागणी वाढते आणि कंपन्या नफा कमवू लागतात. गुंतवणुकीसाठी हा चांगला काळ असतो.
३. तेजी (Boom): मागणी शिखरावर असते. व्याजदर कमी असतात. गुंतवणूकदारांमध्ये उत्साह असतो. पण इथेच सावधानता बाळगावी लागते, कारण यानंतर घसरण अटळ असते.
४. घसरण (Recession): अर्थव्यवस्था मंदावते. मागणी कमी होऊ लागते आणि महागाई वाढते.
गुंतवणूक धोरण:
गुंतवणूकदारांनी मंदीच्या शेवटी किंवा सुधारणेच्या सुरुवातीला गुंतवणूक करावी.आणि तेजीच्या काळात (Boom) किंवा तेजी संपत असताना आपली गुंतवणूक विकून बाहेर पडावे (Disinvest). हेच नफा कमवण्याचे गुपित आहे.
प्रकरण ४: ॲसेट बबल्स (Asset Bubbles)
या प्रकरणात लेखक बाजारातील 'बुडबुड्यां'बद्दल (Bubbles) आणि ते फुटल्यावर होणाऱ्या नुकसानाबद्दल चर्चा करतात.
* ॲसेट बबल म्हणजे काय?
जेव्हा प्रचंड मागणी आणि सट्टेबाजीमुळे (Speculation) एखाद्या मालमत्तेची (शेअर्स, रिअल इस्टेट इ.) किंमत तिच्या खऱ्या मूल्यापेक्षा खूप जास्त वाढते, तेव्हा त्याला 'बबल' म्हणतात.
* बबल का तयार होतात?
जेव्हा बाजारात खूप पैसा उपलब्ध असतो, व्याजदर कमी असतात आणि लोकांमध्ये अती-उत्साह (Euphoria) असतो, तेव्हा असे बुडबुडे तयार होतात. लोक असा विचार करतात की किंमती फक्त वरच जातील. २००६-२००७ मध्ये भारतीय शेअर बाजारात अशीच परिस्थिती होती, जेव्हा सेन्सेक्स २१,०७८ वर पोहोचला होता आणि तो ५०,००० वर जाईल अशा भाकीत केल्या जात होत्या.
* हर्ड मेंटॅलिटी (Herd Mentality):
सट्टेबाज शेअर्सच्या मूलभूत मूल्याकडे (Intrinsic Value) दुर्लक्ष करतात आणि केवळ या आशेवर खरेदी करतात की भविष्यात कोणीतरी यापेक्षा जास्त किंमतीला तो शेअर विकत घेईल. यालाच 'मेंढराप्रमाणे वागणे' (Follow the leader) असे म्हणतात.
* स्वतःचे रक्षण कसे करावे?
जेव्हा तुम्हाला शेअरच्या किंमत वाढीचे कोणतेही तार्किक कारण दिसत नाही, आणि जेव्हा तुमचे टॅक्सी ड्रायव्हर किंवा घरातील कामगार सुद्धा शेअर्सबद्दल बोलू लागतात, तेव्हा समजायचे की बबल तयार झाला आहे आणि विक्री करून बाहेर पडण्याची हीच योग्य वेळ आहे.'यावेळी परिस्थिती वेगळी आहे' (This time it's different) या युक्तिवादाला कधीही बळी पडू नका, कारण इतिहासाची पुनरावृत्ती होत असते.
पुस्तकाबद्दल एक चिकित्सक दृष्टीकोन ठेऊन विचार केला तर खालील गोष्टी प्रकर्षाने जाणवतात,
१. भारतीय संदर्भाचा उत्तम वापर:
अनेक गुंतवणूक विषयक पुस्तके ही अमेरिकन किंवा युरोपियन बाजारावर आधारित असतात. मात्र, या पुस्तकाचे सर्वात मोठे यश म्हणजे यात भारतीय उदाहरणांचा (उदा. हर्षद मेहता घोटाळा, इन्फोसिस आणि विप्रोची वाढ, १९९१ चे आर्थिक संकट) मुबलक वापर केला आहे. यामुळे भारतीय वाचकाला विषय समजून घेणे अत्यंत सोपे जाते. लेखकाने १९९२ आणि २००० च्या काळातील भारतीय शेअर बाजारातील वेडेपणाचे केलेले वर्णन आजही लागू पडते.
२. 'मूल्य' आणि 'किंमत' यातील स्पष्टता:
पहिल्याच प्रकरणात लेखकाने 'अंतर्गत मूल्य' (Intrinsic Value) आणि 'बाजारभाव' (Market Price) यातील फरक अतिशय प्रभावीपणे मांडला आहे. गणिताच्या साध्या उदाहरणांद्वारे त्यांनी हे समजावून सांगितले आहे की, केवळ शेअरची किंमत वाढत आहे म्हणून तो चांगला नसतो, तर त्याचे खरे मूल्य काय आहे हे पाहणे गरजेचे आहे. नवख्या गुंतवणूकदारांसाठी हा धडा अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
३. संयम आणि अभ्यासावर भर:
लेखक वारंवार हेच सांगत आहेत की, शेअर बाजार हा जुगार नाही. तिसऱ्या आणि चौथ्या प्रकरणात त्यांनी बाजाराच्या चक्राचे (Cycles) आणि बुडबुड्यांचे (Bubbles) जे विश्लेषण केले आहे, ते वाचकाला 'फोमो' (FOMO - Fear Of Missing Out) पासून वाचवते. तेजीच्या काळात वाहवत न जाता, तथ्यांवर आधारित निर्णय घेण्याचे महत्त्व त्यांनी अधोरेखित केले आहे.
४. व्यापक दृष्टीकोन:
प्रकरण २ मध्ये त्यांनी केवळ कंपनीचा ताळेबंद न बघता, देशाची राजकीय आणि आर्थिक स्थिती पाहणे का गरजेचे आहे, हे स्पष्ट केले आहे. अनेकदा किरकोळ गुंतवणूकदार या 'मॅक्रो' (Macro) घटकांकडे दुर्लक्ष करतात. पावसाचा परिणाम किंवा परकीय चलनाचा साठा यांचा शेअर बाजाराशी असलेला संबंध लेखकाने चांगल्या प्रकारे जोडला आहे.
५. भाषेची सहजता:
विषय क्लिष्ट असूनही, लेखकाची भाषा अतिशय सोपी आणि प्रवाही आहे. त्यांनी क्लिष्ट आर्थिक संकल्पना (उदा. डिस्काऊंटेड कॅश फ्लो) सोप्या भाषेत मांडल्या आहेत, ज्यामुळे हे पुस्तक केवळ तज्ञांसाठीच नाही, तर सामान्य गृहिणी, विद्यार्थी किंवा नोकरदार वर्गासाठीही वाचनीय ठरते. या पुस्तकाची सुरुवातीची प्रकरणे वाचकाला शेअर बाजाराच्या खऱ्या स्वरूपाची ओळख करून देतात. हे पुस्तक तुम्हाला 'रातोरात श्रीमंत' होण्याचा मंत्र देत नाही, तर 'सातत्याने आणि सुरक्षितपणे' संपत्ती कशी निर्माण करावी, याचे शास्त्रशुद्ध ज्ञान देते. ज्यांना शेअर बाजारात केवळ सट्टा न खेळता, एक सुजाण गुंतवणूकदार म्हणून प्रवेश करायचा आहे, त्यांच्यासाठी हे पुस्तक एका दीपस्तंभासारखे आहे. लेखकाने सांगितल्याप्रमाणे, मूलभूत विश्लेषण हे तर्कावर आधारित आहे आणि तर्कशुद्ध माणसासाठी हे एक उत्तम हत्यार आहे.
.
प्रकरण ५: उद्योग विश्लेषण (Industry Analysis)
गुंतवणूकदाराने केवळ कंपनीचा नफा पाहून चालत नाही, तर ती कंपनी ज्या उद्योगात (Industry) काम करते, त्या उद्योगाची सध्याची स्थिती काय आहे, हे पाहणे अत्यावश्यक आहे. तीन दशकांपूर्वी भारतात 'विक्रेत्यांची बाजारपेठ' (Sellers’ market) होती, त्यामुळे कोणत्याही कंपनीचे शेअर्स चालत असत. पण आता स्पर्धा तीव्र झाली आहे आणि तंत्रज्ञानातील बदलांमुळे उत्पादने वेगाने कालबाह्य (Obsolete) होत आहेत.
लेखक लॅपटॉपचे उदाहरण देतात. १९८८ मध्ये लॅपटॉप ही मोठी गोष्ट होती, पण १८ महिन्यांत 'नोटबुक' आले आणि लॅपटॉप जुने झाले. त्यानंतर 'पाम टॉप' आले.अशाच प्रकारे व्हिडिओ कॅमेरा आल्यावर जुने मूव्ही कॅमेरे बंद पडले.एका उद्योगातील बदलाचा दुसऱ्या उद्योगावर परिणाम होतो (उदा. सुती कपड्यांमुळे सिंथेटिक कापड उद्योगावर झालेला परिणाम). त्यामुळे उद्योग विश्लेषण अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.
१. उद्योगाचे जीवनचक्र (Industry Life Cycle)
लेखकाच्या मते, माणसाच्या आयुष्याप्रमाणेच (बालपण, तारुण्य, मध्यमवय आणि वृद्धत्व) प्रत्येक उद्योगाचेही एक जीवनचक्र असते.ते चार टप्प्यांत विभागले जाते:
* अ) सुरुवातीचा किंवा बालपणीचा टप्पा (Entrepreneurial or Nascent Stage):
हा टप्पा उद्योगाच्या सुरुवातीचा असतो. या काळात जोखीम (Risk) खूप जास्त असते. नवीन उत्पादने बाजारात रुजवण्यासाठी वेळ लागतो. सुरुवातीच्या ५-१० वर्षांत कंपन्या बंद पडण्याची किंवा तोट्यात जाण्याची शक्यता सर्वाधिक असते. या टप्प्यात गुंतवणूक करणे म्हणजे 'मोठा जुगार' असतो, कारण यात परतावा अनिश्चित असतो.
* ब) विस्तार किंवा वाढीचा टप्पा (Expansion or Growth Stage):
हा गुंतवणुकीसाठी सर्वोत्तम काळ असतो. उद्योग स्थिर झालेला असतो आणि वेगाने वाढत असतो. मागणी पुरवठ्यापेक्षा जास्त असते. नफा आणि परतावा (Reward) उच्च असतो आणि जोखीम कमी झालेली असते.२००० च्या दशकात सॉफ्टवेअर उद्योग आणि २००३ मध्ये बीपीओ (BPO) उद्योग या टप्प्यात होते.
* क) स्थिरता किंवा परिपक्वता टप्पा (Stabilization or Maturity Stage):
या टप्प्यात उद्योगाची वाढ मंदावते. उत्पादने प्रमाणित (Standardized) होतात आणि स्पर्धा वाढलेली असते. रेफ्रिजरेटर उद्योग याचे उदाहरण आहे. येथे परतावा 'स्थिर' असतो पण खूप मोठा नसतो. हा टप्पा सुरक्षित गुंतवणुकीसाठी मानला जातो.
* ड) ऱ्हास किंवा अस्ताचा टप्पा (Decline or Sunset Stage):
जेव्हा लोकांच्या सवयी बदलतात, नवीन कायदे येतात किंवा पर्यायी उत्पादने येतात, तेव्हा उद्योगाचा ऱ्हास सुरू होतो. उदा. केबल टीव्हीमुळे व्हिडिओ उद्योगावर झालेला परिणाम. या टप्प्यात गुंतवणूक करणे तोट्याचे ठरते.
२. उद्योगाचे वर्गीकरण (Industry Classification)
अर्थव्यवस्थेतील बदलांचा उद्योगावर कसा परिणाम होतो, यानुसार लेखक उद्योगांचे वर्गीकरण करतात:
* एव्हरग्रीन उद्योग (Evergreen Industries): अन्न किंवा औषध उद्योग, ज्यावर मंदीचा फारसा परिणाम होत नाही.
* सायक्लिकल उद्योग (Cyclical Industries): सिमेंट, स्टील किंवा ऑटोमोबाईल, जे अर्थव्यवस्थेच्या तेजी-मंदीनुसार वर-खाली होतात.
* व्याजदर संवेदनशील उद्योग (Interest Sensitive): बँकिंग किंवा रिअल इस्टेट, ज्यावर व्याजाच्या दरांचा थेट परिणाम होतो.
३. स्पर्धेचे विश्लेषण (Competition Analysis)
उद्योगातील नफा हा स्पर्धेवर अवलंबून असतो. लेखक मायकल पोर्टर यांच्या सिद्धांताप्रमाणे पाच घटकांचे विश्लेषण करतात:
* प्रवेशातील अडथळे (Barriers to Entry): ज्या उद्योगात प्रवेश करणे कठीण असते (उदा. ऑटोमोबाईलसाठी लागणारे प्रचंड भांडवल), तिथे स्पर्धा कमी असते आणि नफा जास्त असतो. याउलट, जिथे प्रवेश सोपा असतो, तिथे स्पर्धा जास्त असते.
* पर्यायी उत्पादनांची भीती (Threat of Substitution): जर काचेच्या बाटल्यांची जागा प्लास्टिकच्या बाटल्यांनी घेतली, तर काच उद्योगाला धोका निर्माण होतो.
*खरेदीदारांची ताकद (Bargaining Power of Buyers): जर खरेदीदार प्रबळ असतील (उदा. मोठे ग्राहक), तर ते किंमती पाडतात आणि नफा कमी होतो.
* पुरवठादारांची ताकद (Bargaining Power of Suppliers): जर कच्चा माल पुरवणारे लोक कमी असतील, तर ते जास्त किंमत वसूल करतात.
* प्रतिस्पर्ध्यांमधील चुरस (Rivalry among Competitors): जर स्पर्धक किंमत युद्ध (Price War) करत असतील, तर सर्वांचे नुकसान होते.
गुंतवणूकदाराने अशा उद्योगाची निवड करावी जो वाढीच्या (Growth) टप्प्यावर आहे आणि जिथे सरकारी नियंत्रणे कमी आहेत.
प्रकरण ६: व्यवस्थापन (The Management)
कंपनीच्या यशाचा किंवा अपयशाचा सर्वात मोठा घटक म्हणजे त्याचे व्यवस्थापन (Management). लेखक स्पष्टपणे सांगतात की, एक चांगले व्यवस्थापन कंपनीला शिखरावर नेऊ शकते, तर एक अकार्यक्षम व्यवस्थापन चालत्या कंपनीला बरबाद करू शकते. आयकोका (Iacocca) यांनी 'क्राइस्लर' कंपनीला आणि लो गेर्स्टनर (Lou Gerstner) यांनी 'IBM' ला कसे वाचवले, याची उदाहरणे लेखक देतात.तसेच भारतात 'मेटल बॉक्स' सारखी दिग्गज कंपनी व्यवस्थापनाच्या चुकीच्या निर्णयामुळे कशी बंद पडली, हे देखील नमूद केले आहे.
भारतीय व्यवस्थापनाचे प्रकार:
लेखक भारतात प्रामुख्याने दोन प्रकारचे व्यवस्थापन असल्याचे सांगतात:
१. कौटुंबिक व्यवस्थापन (Family Management):
भारतातील अनेक मोठ्या कंपन्या (उदा. रिलायन्स, बजाज) या कुटुंबांमार्फत चालवल्या जातात.
* वैशिष्ट्ये: कंपनीची सर्व सूत्रे कुटुंबाच्या हातात असतात. येथे कर्मचाऱ्यांकडून निष्ठेची (Loyalty) अपेक्षा केली जाते. अनेकदा वरिष्ठ मॅनेजर्सना मालकाच्या घरची कामेही करावी लागतात किंवा मालकाच्या पाया पडावे लागते (लेखकाने मुंबई विमानतळावरील एका प्रसंगाचे वर्णन केले आहे, जिथे ज्येष्ठ सीईओ मालकाच्या पाया पडत होते).
* फायदे: जुन्या कर्मचाऱ्यांना कुटुंबाप्रमाणे जपले जाते. आजारपणात किंवा निवृत्तीनंतर मदत केली जाते.
* तोटे: निर्णय हे अनेकदा कंपनीच्या हितापेक्षा कुटुंबाच्या हितासाठी घेतले जातात (उदा. किर्लोस्कर न्यूमॅटिक्सचे विलीनीकरण). 'टी.थॉमस' यांच्या 'वर्तुळांच्या सिद्धांता'नुसार, कुटुंब फक्त आपल्या जातीच्या किंवा धर्माच्या लोकांवरच जास्त विश्वास ठेवते.
२. व्यावसायिक व्यवस्थापन (Professional Management):
येथे कंपनी पगारदार 'प्रोफेशनल मॅनेजर्स' चालवतात (उदा. इन्फोसिस, एचडीएफसी, आयटीसी).
* वैशिष्ट्ये: हे मॅनेजर्स 'रिझल्ट-ओरिएंटेड' असतात. त्यांची उद्दिष्टे वार्षिक नफा मिळवण्यावर केंद्रित असतात. हे लोक कार्यक्षम असतात, पण त्यांच्यात दीर्घकालीन निष्ठा कमी असू शकते, कारण ते जास्त पगारासाठी नोकरी बदलू शकतात.
* तोटे: अशा कंपन्यांमध्ये अंतर्गत राजकारण (Corporate Politics) आणि सत्तासंघर्ष जास्त असू शकतो.
गुंतवणूकदाराने काय पहावे? (What to Look For):
लेखक गुंतवणूकदारांना व्यवस्थापनाचे मूल्यमापन करण्यासाठी काही ठोस निकष देतात:
* प्रामाणिकपणा (Integrity): हा सर्वात महत्त्वाचा गुण आहे. "जर तुम्हाला व्यवस्थापनाच्या प्रामाणिकपणाबद्दल थोडीही शंका असेल, तर त्या कंपनीला चिमट्यानेही स्पर्श करू नका," असा सल्ला ए.डी. श्रॉफ यांनी दिला होता, जो लेखक येथे उदधृत करतात.ज्यांना बाजारात 'चोर मॅनेजमेंट' म्हटले जाते, त्यांच्यापासून दूर राहावे.
* भूतकाळातील कामगिरी (Past Record): कठीण काळात (मंदीमध्ये) व्यवस्थापनाने कंपनीला कसे तारले, हे पाहणे महत्त्वाचे आहे. फक्त चांगल्या काळात नफा कमवणे हे कौशल्याचे लक्षण नाही.
* उद्योगातील प्रतिष्ठा: स्पर्धक त्या कंपनीबद्दल काय बोलतात? जर स्पर्धक एखाद्या कंपनीचा आदर करत असतील, तर ते व्यवस्थापन खरोखरच चांगले असते.
* शेअर्सच्या किंमतीत फेरफार: जे व्यवस्थापन स्वतःच्या कंपनीच्या शेअर्सचे भाव कृत्रिमरित्या वाढवून ठेवते, त्यांच्यापासून सावध राहावे.
प्रकरण ७: कंपनी (The Company)
व्यवस्थापन आणि उद्योगाचे विश्लेषण केल्यानंतर, प्रत्यक्ष कंपनीचे विश्लेषण करणे गरजेचे असते. हे विश्लेषण केवळ आकड्यांवर आधारित नसते, तर त्या कंपनीच्या बाजारातील 'प्रतिमेवर' (Perception) अवलंबून असते.
लेखक कंपनीचे विश्लेषण करण्यासाठी खालील मुद्दे मांडतात:
१. स्पर्धकांचा दृष्टिकोन (Perception by Competitors):
हॉलिवूडमध्ये 'ऑस्कर' पुरस्काराला खूप किंमत आहे कारण तो 'सहकाऱ्यांनी' (Peers) दिलेला असतो. त्याचप्रमाणे, जर एखाद्या कंपनीला तिचे प्रतिस्पर्धी आदराने पाहत असतील, तर ती कंपनी गुंतवणुकीसाठी योग्य असते. जर प्रतिस्पर्धी तुच्छतेने पाहत असतील, तर तिथे गडबड असू शकते.
२. मार्केट लीडर (Market Leader):
गुंतवणूकदाराने शक्यतो 'मार्केट लीडर' (बाजारातील अग्रेसर) कंपनीत गुंतवणूक करावी. याचे कारण असे की, मंदीच्या काळात अशा कंपन्यांचे शेअर्स कमी पडतात आणि त्या लवकर सावरतात. १९८० च्या दशकात टीव्ही बनवणाऱ्या अनेक कंपन्या होत्या, पण फक्त 'मार्केट लीडर' कंपन्याच (जसे की व्हिडिओकॉन, ओनिडा) टिकून राहिल्या, बाकीच्या बंद पडल्या. ग्राहक नेहमी चांगल्या ब्रँडच्या वस्तू खरेदी करण्यास प्राधान्य देतात [cite: 828-836].
३. कंपनीची धोरणे आणि दृष्टीकोन (Policy and Vision):
प्रत्येक कंपनीला एक आयुष्य असते. जेव्हा कंपनीची वाढ थांबते (Level out), तेव्हा तिला 'नवसंजीवनी' देण्यासाठी व्यवस्थापनाकडे काय योजना आहेत?
* उदा. आयटीसी (ITC) ने तंबाखू व्यवसायातून हॉटेल्स आणि ॲग्री-बिझनेसमध्ये यशस्वीरित्या विस्तार केला.
* रिलायन्स (Reliance) ने टेक्स्टाईल मधून पेट्रोकेमिकल्स आणि टेलिकॉममध्ये झेप घेतली.
ज्या कंपन्या वेळेनुसार बदलतात आणि नवीन क्षेत्रात प्रवेश करतात (Diversification), त्या टिकून राहतात.
४. कामगार संबंध (Labour Relations):
कंपनीच्या यशात कामगारांचा मोठा वाटा असतो. ज्या कंपनीत सतत संप (Strikes) होतात, तिथे उत्पादकता कमी होते. १९९२ मध्ये 'बाटा' (Bata) कंपनी चार महिने संपामुळे बंद होती, ज्याचा त्यांच्या नफ्यावर मोठा परिणाम झाला. मुंबईतील कापड गिरण्या 'दत्ता सामंत' यांच्या नेतृत्वाखालील युनियनच्या संपामुळेच बंद पडल्या, असे मानले जाते. त्यामुळे कंपनीचे कामगारांशी संबंध कसे आहेत, हे पाहणे गरजेचे आहे .
५. स्थान आणि पायाभूत सुविधा (Location and Infrastructure):
कंपनीचे कारखाने कुठे आहेत? तिथे वीज, पाणी आणि रस्ते आहेत का? मध्य प्रदेशातील अनेक कंपन्या केवळ विजेच्या टंचाईमुळे अडचणीत आल्या होत्या.पायाभूत सुविधा नसतील तर कंपनीला स्वतःचा खर्च (उदा. जनरेटर) करावा लागतो, ज्यामुळे नफा कमी होतो.
रघू पालट यांच्या पुस्तकातील ही तीन प्रकरणे (५, ६ आणि ७) भारतीय गुंतवणूकदारांच्या दृष्टीने अत्यंत मोलाची आहेत. आकड्यांच्या पलीकडे जाऊन 'गुणात्मक विश्लेषण' (Qualitative Analysis) कसे करावे, याचे उत्तम धडे यात मिळतात.
१. भारतीय संदर्भाचा अचूक वापर:
या प्रकरणांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे लेखकाने दिलेली भारतीय उदाहरणे. व्यवस्थापनाबद्दल बोलताना त्यांनी भारतीय 'कौटुंबिक व्यवसायांचे' (Family Business) केलेले वर्णन अतिशय वास्तववादी आहे. मालकाच्या पाया पडणारे सीईओ किंवा घरकामासाठी वापरले जाणारे मॅनेजर्स, हे चित्र भारतीय कॉर्पोरेट संस्कृतीचे एक वेगळे पण खरे रूप दाखवते. तसेच बाटा, मेटल बॉक्स, रिलायन्स यांसारख्या कंपन्यांची उदाहरणे दिल्याने विषय समजणे सोपे जाते.
२. व्यवस्थापनाच्या विश्लेषणावर भर:
साधारणपणे गुंतवणूकदार फक्त 'पी/ई रेशो' (P/E Ratio) किंवा नफा पाहतात. पण लेखकाने प्रकरण ६ मध्ये 'व्यवस्थापनाची सचोटी' (Integrity) याला सर्वोच्च प्राधान्य दिले आहे. "चोर मॅनेजमेंट" पासून दूर राहण्याचा सल्ला हा किरकोळ गुंतवणूकदारांसाठी लाखमोलाचा आहे. व्यवस्थापन हेच कंपनीचे सारथी असते, हे लेखकाने पटवून दिले आहे.
३. व्यावहारिक दृष्टिकोन:
प्रकरण ५ मध्ये 'उद्योग विश्लेषणा'साठी दिलेले टप्पे (Life Cycle) अत्यंत तार्किक आहेत. एखाद्याने 'सनसेट' (अस्ताला जाणाऱ्या) उद्योगात पैसे का टाकू नयेत, हे उदाहरणांसह (उदा. टंकलेखन यंत्र, लॅपटॉपचे बदलणारे स्वरूप) स्पष्ट केले आहे. हे वास्तवाशी जोडलेले ज्ञान आहे.
४. सोपी आणि प्रभावी भाषा:
लेखकाची भाषा अत्यंत सोपी आहे. त्यांनी क्लिष्ट आर्थिक संज्ञांचा बडीवार न माजवता, सामान्य माणसाला समजेल अशा भाषेत 'मायकल पोर्टर' सारख्या तज्ञांचे सिद्धांत (Five Forces Model) सोपे करून सांगितले आहेत. 'ऑस्कर'चे उदाहरण देऊन स्पर्धकांचा दृष्टिकोन समजावणे, हे लेखकाच्या संवाद कौशल्याची साक्ष देते.
ही तीन प्रकरणे वाचकाला केवळ 'शेअर' नाही, तर त्यामागील 'व्यवसाय' (Business) समजून घेण्यास शिकवतात. तुम्ही ज्या कंपनीत पैसे गुंतवत आहात, तिचा उद्योग भविष्यात टिकेल का? तिचे मालक प्रामाणिक आहेत का? आणि बाजारात तिची पत काय आहे? या तीन प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याची दृष्टी हे पुस्तक देते. दीर्घकालीन संपत्ती निर्मितीसाठी हे ज्ञान अनिवार्य आहे.
प्रकरण ८: वार्षिक अहवाल (The Annual Report)
गुंतवणूकदारांसाठी माहितीचा प्राथमिक आणि सर्वात महत्त्वाचा स्रोत म्हणजे कंपनीचा वार्षिक अहवाल. कायद्यानुसार प्रत्येक कंपनीला दरवर्षी हा अहवाल आपल्या भागधारकांना (Shareholders) देणे बंधनकारक असते. लेखक म्हणतात की, वार्षिक अहवाल सहसा अतिशय आकर्षक स्वरूपात सादर केले जातात. त्यामध्ये कारखान्यांची सुंदर चित्रे, नवीन मशीन्सचे फोटो आणि जबाबदार दिसणाऱ्या संचालकांचे फोटो असतात. अनेकदा सामान्य गुंतवणूकदार फक्त नफा आणि लाभांश (Dividend) बघून खुश होतात, पण हुशार गुंतवणूकदाराने 'दिसतं तसं नसतं' हे ओळखून अहवालाच्या खोलात जाऊन वाचन केले पाहिजे.
या प्रकरणात वार्षिक अहवालाचे चार प्रमुख भाग सांगितले आहेत:
१. संचालकांचा अहवाल (The Directors’ Report):
हा अहवाल म्हणजे संचालकांनी कंपनीच्या कामगिरीचे केलेले सादरीकरण असते. लेखक इशारा देतात की, हा अहवाल वाचताना थोडे सावध असावे, कारण कोणताही व्यक्ती स्वतःच्या कामगिरीचे मूल्यमापन करताना अपयश लपवून फक्त यशाचे गोडवे गातो. तरीही, यात कंपनीची भविष्यातील प्रगती, विस्ताराच्या योजना, अर्थव्यवस्थेबद्दलचे मत आणि नवीन गुंतवणुकीबद्दल माहिती मिळते. गुंतवणूकदाराने या अहवालातील मुद्द्यांचे तार्किक विश्लेषण करणे गरजेचे असते. उदा. कंपनीने केलेले विविधीकरण (Diversification) खरोखर फायद्याचे आहे का? 'बरोज वेलकम' (Burroughs Wellcome) ने स्पोर्ट्स शूजमध्ये केलेले विविधीकरण किंवा 'मेटल बॉक्स'ने (Metal Box) बॉल बेअरिंगमध्ये केलेले विविधीकरण कसे अयशस्वी ठरले, याची उदाहरणे लेखकाने दिली आहेत.
२. लेखापरीक्षकाचा अहवाल (The Auditor’s Report):
हा भाग गुंतवणूकदारांसाठी सर्वात महत्त्वाचा आणि निष्पक्ष असतो.ऑडिटर हा भागधारकांचा प्रतिनिधी असतो आणि कंपनीची आर्थिक पत्रके 'खरे आणि योग्य' (True and Fair) चित्र दर्शवतात की नाही, हे सांगणे त्याचे काम असते.
लेखकाने इथे एक अतिशय महत्त्वाचे उदाहरण दिले आहे. 'ABC Ltd' च्या २०००-१० च्या अहवालात ऑडिटरने स्पष्ट म्हटले होते की कंपनीचे तोटे तिच्या नेट वर्थपेक्षा जास्त आहेत आणि ती एक 'आजारी' (Sick) कंपनी आहे.मात्र, त्याच अहवालात संचालकांनी मात्र हे वर्ष केवळ 'प्रतिकूल' असल्याचे सांगून भविष्यात चांगले दिवस येतील असा आशावाद व्यक्त केला होता. त्यामुळे संचालकांचे म्हणणे ऐकण्यापेक्षा ऑडिटरच्या 'शेऱ्यांकडे' (Qualifications) जास्त लक्ष दिले पाहिजे. अनेकदा कंपन्या लेखा पद्धतीत (Accounting Principles) बदल करून नफा वाढवून दाखवतात, जे ऑडिटरच्या रिपोर्टमध्ये समजते.
३. आर्थिक पत्रके (Financial Statements):
यात प्रामुख्याने ताळेबंद (Balance Sheet) आणि नफा-तोटा खाते (Profit & Loss Account) यांचा समावेश होतो.
* ताळेबंद (Balance Sheet): हे एका विशिष्ट तारखेला कंपनीची आर्थिक स्थिती दर्शवते. यात मालमत्ता (Assets) आणि दायित्वे/देणी (Liabilities) असतात. लेखकाने स्पष्ट केले आहे की ताळेबंद एका विशिष्ट दिवसाचे चित्र असते, त्यामुळे आदल्या किंवा पुढच्या दिवशी परिस्थिती वेगळी असू शकते. उदाहरणार्थ, वसंत लिमिटेडने ३१ मार्चला ताळेबंदात रोख रक्कम जास्त दाखवली, पण १ एप्रिलला लगेच कर्ज फेडल्यामुळे चित्र बदलले.
* निधीचे स्रोत (Sources of Funds): यात शेअर कॅपिटल (Share Capital) आणि कर्जे (Loan Funds) येतात. राखीव निधी (Reserves) म्हणजे न वाटलेला नफा, जो भविष्यातील वाढीसाठी वापरला जातो.
* मालमत्ता (Fixed Assets): जमीन, इमारती, मशिनरी इत्यादी. यावर घसारा (Depreciation) आकारला जातो. घसारा मोजण्याच्या 'स्ट्रेट लाईन' आणि 'रिड्युसिंग बॅलन्स' या पद्धती लेखकाने समजावून सांगितल्या आहेत.
* गुंतवणूक (Investments): कंपन्या इतर कंपन्यांचे शेअर्स किंवा डिबेंचर्स घेतात. हे 'ट्रेड इन्व्हेस्टमेंट' (स्पर्धकाची माहिती मिळवण्यासाठी) किंवा निव्वळ नफ्यासाठी असू शकते.
* चालू मालमत्ता (Current Assets): यात स्टॉक (Inventories), येणी (Debtors) आणि रोख रक्कम येते. स्टॉकचे मूल्यांकन 'FIFO' (First In First Out) किंवा 'LIFO' (Last In First Out) पद्धतीने केले जाते.
* नफा-तोटा खाते (Profit & Loss Account): हे कंपनीच्या एका वर्षातील कामगिरीचे मोजमाप असते.यात विक्री (Sales), कच्च्या मालाचा खर्च, कर्मचाऱ्यांचा पगार, व्याज, घसारा आणि कर (Tax) वजा करून उरलेला नफा दाखवला जातो.
४. परिशिष्टे आणि हिशोबाच्या टीपा (Schedules and Notes to the Accounts):
बहुतेक गुंतवणूकदार या भागाकडे दुर्लक्ष करतात, पण लेखकाच्या मते इथेच खरी माहिती दडलेली असते.
* अकाऊंटिंग पॉलिसी: कंपन्या नफा वाढवून दाखवण्यासाठी हिशोबाच्या पद्धतीत बदल करतात. उदा. 'टिस्को' (TISCO) ने १९९१-९२ मध्ये व्याजाच्या हिशोबाची पद्धत बदलून ४६ कोटी रुपयांचा नफा वाढवून दाखवला होता. अशा टीपा वाचल्या नाहीत तर गुंतवणूकदारांची दिशाभूल होऊ शकते.
* आकस्मिक देणी (Contingent Liabilities): ही अशी देणी असतात जी भविष्यात येऊ शकतात, उदा. कोर्टातील दावे किंवा गॅरंटी. हे ताळेबंदात दिसत नाहीत पण टीपांमध्ये असतात.
प्रकरण ९: गुणोत्तरे (Ratios)
केवळ नफ्याचे आकडे पाहून कंपनी चांगली की वाईट हे ठरवता येत नाही. ५०० कोटींची विक्री चांगली की वाईट हे कंपनीच्या आकारावर अवलंबून असते.यासाठी 'गुणोत्तरे' (Ratios) वापरणे आवश्यक आहे, ज्यामुळे दोन कंपन्यांची तुलना करणे सोपे जाते. लेखकाने गुणोत्तरांचे वर्गीकरण ८ प्रमुख प्रकारांत केले आहे:
१. बाजार मूल्य गुणोत्तरे (Market Value Ratios):
* P/E Ratio (किंमत-उत्पन्न गुणोत्तर): हे सर्वात लोकप्रिय गुणोत्तर आहे. शेअरची बाजारभाव आणि प्रति शेअर उत्पन्न (EPS) यांचा हा भागाकार असतो. हे गुणोत्तर सांगते की गुंतवणूक वसूल करायला किती वर्षे लागतील. हर्षद मेहता घोटाळ्याच्या वेळी P/E गुणोत्तर १०० च्या वर गेले होते, जे खूप धोकादायक होते. लेखकाच्या मते, सुरक्षित गुंतवणुकीसाठी ११ ते १३ दरम्यान P/E रेशो चांगला मानला जातो.
* Market to Book Ratio: शेअरचा बाजारभाव आणि पुस्तकी किंमत (Book Value) यांची तुलना. जर बाजारभाव पुस्तकी किमतीच्या ३ पटीपेक्षा जास्त असेल, तर तो शेअर महाग असू शकतो.
२. कमाईची गुणोत्तरे (Earnings Ratios):
* EPS (Earnings Per Share): कंपनीने एका शेअरमागे किती नफा कमावला.
* Cash EPS: यात घसारा (Depreciation) पुन्हा मिळवला जातो, कारण तो रोख खर्च नसतो.
* Dividend Payout Ratio: कंपनी नफ्यातील किती हिस्सा लाभांश म्हणून वाटते आणि किती स्वतःकडे ठेवते. वाढीव टप्प्यातील कंपन्या कमी लाभांश देतात आणि पैसा विस्तारासाठी वापरतात.
३. नफा क्षमता गुणोत्तरे (Profitability Ratios):
कंपनीची कार्यक्षमता मोजण्यासाठी ही गुणोत्तरे वापरली जातात.
* Return on Total Assets (ROA): एकूण संपत्तीवर कंपनीने किती नफा कमावला.
* Return on Equity (ROE): भागधारकांच्या पैशावर कंपनीने किती परतावा दिला. हा दर इतर सुरक्षित गुंतवणुकीपेक्षा (उदा. बँक डिपॉझिट) जास्त असायला हवा.
४. तरलता गुणोत्तरे (Liquidity Ratios):
कंपनी आपली अल्प मुदतीची देणी फेडण्यास सक्षम आहे का?
* Current Ratio: चालू मालमत्ता आणि चालू देणी यांचे प्रमाण. हे साधारणपणे १ किंवा त्यापेक्षा जास्त असावे.
* Quick Ratio (Acid Test): यात इन्व्हेंटरी (Stock) वगळली जाते, कारण स्टॉक विकायला वेळ लागू शकतो.
* Defensive Interval: कंपनीकडे असलेली रोकड तिला किती दिवस जिवंत ठेवू शकते (विक्री बंद झाली तरीही).
५. लिव्हरेज गुणोत्तरे (Leverage Ratios):
कंपनी कर्जावर किती अवलंबून आहे?
* Debt to Assets Ratio: मालमत्तेच्या तुलनेत कर्ज किती आहे. जास्त कर्ज असणाऱ्या कंपन्या तेजीच्या काळात खूप नफा कमावतात, पण मंदीच्या काळात व्याजाच्या बोज्यामुळे बुडू शकतात.लेखकाने 'Company A, B, C' च्या उदाहरणाद्वारे हे स्पष्ट केले आहे की कर्ज नसलेली कंपनी मंदीत सुरक्षित असते.
६. कर्ज फेडण्याची क्षमता (Debt Service Capacity):
* Interest Cover: कंपनीचा नफा व्याजाच्या किती पट आहे? हे गुणोत्तर १ पेक्षा जास्त असावे, जितके जास्त तितके चांगले .
* Cash Flow Surplus: कर्जाची परतफेड करण्यासाठी कंपनीकडे पुरेसा 'कॅश फ्लो' आहे का?.
७. मालमत्ता व्यवस्थापन (Asset Management/Efficiency):
* Stock Turnover: कंपनी आपला माल किती वेगाने विकते. जास्त वेग म्हणजे जास्त कार्यक्षमता.
* Average Collection Period: उधारीवर माल विकल्यावर पैसे परत यायला किती दिवस लागतात? हे दिवस वाढणे धोक्याची घंटा असते.
८. मार्जिन्स (Margins):
* Gross Margin: विक्रीतून उत्पादन खर्च वजा केल्यावर उरणारा नफा.
* Net Profit Margin: सर्व खर्च आणि टॅक्स वजा केल्यावर उरणारा निव्वळ नफा. लेखकाने कुमार व्हील्स लिमिटेडचे (Kumar Wheels Ltd) उदाहरण देऊन हे स्पष्ट केले आहे.
कॅश फ्लो (Cash Flow):
प्रकरणाच्या शेवटी 'कॅश फ्लो'चे महत्त्व सांगितले आहे. 'प्रॉफिट' कागदावर असू शकतो, पण 'कॅश' खरी असते. 'क्रिएटिव्ह अकाऊंटिंग' करून नफा वाढवता येतो, पण कॅश फ्लो लपवता येत नाही. त्यामुळे, कंपनी चालवण्यासाठी आणि देणी देण्यासाठी खरोखर रोकड उपलब्ध आहे का, हे तपासण्यासाठी 'Sources and Uses of Funds' स्टेटमेंट तपासणे अनिवार्य आहे.
परिशिष्ट (Appendix)
परिशिष्टामध्ये लेखकाने मूलभूत विश्लेषणाची (Fundamental Analysis) एक जलद चेकलिस्ट (Quick Check List) दिली आहे, जी गुंतवणूकदारांना निर्णय घेण्यापूर्वी वापरता येते:
१. राजकीय स्थिती: देशातील राजकीय वातावरण स्थिर आहे का? सरकार पडण्याची शक्यता आहे का?.
२. आर्थिक निर्देशक: देशाचा विकास दर (Growth rate) कसा आहे? निर्यात वाढली आहे का?.
३. उद्योग (Industry): कंपनी ज्या क्षेत्रात आहे, ते क्षेत्र सध्या कोणत्या टप्प्यात (Cycle) आहे? तिथे स्पर्धा किती आहे?.
४. कंपनी: कंपनीचे व्यवस्थापन (Management) आणि वार्षिक अहवाल तपासा. गुणोत्तरे (Ratios) आणि कॅश फ्लो तपासा.
५. इंट्रिन्सिक व्हॅल्यू (Intrinsic Value): शेअर खरेदी किंवा विक्री करण्यापूर्वी त्याचे खरे मूल्य काढा आणि मगच निर्णय घ्या.
रघु पालट यांचे हे पुस्तक गुंतवणूकदारांसाठी एका दीपस्तंभासारखे आहे. प्रकरण ८ आणि ९ मध्ये त्यांनी दिलेली माहिती अत्यंत तांत्रिक असली तरी, ती अतिशय सोप्या भाषेत आणि भारतीय कंपन्यांच्या (उदा. टिस्को, हिंदुस्थान लिव्हर, रिलायन्स) उदाहरणांसह मांडली आहे.
पुस्तकाची जमेची बाजू:
१. आकडेवारीच्या पलीकडे पाहण्याची दृष्टी: लेखक वारंवार सांगतात की फक्त वार्षिक अहवालातील छान चित्रे किंवा नफ्याचे आकडे बघून भुलू नका. 'Notes to Accounts' वाचणे का गरजेचे आहे, हे त्यांनी 'टिस्को' आणि 'ABC Ltd' च्या उदाहरणांतून सिद्ध केले आहे. हे शिक्षण सामान्य गुंतवणूकदाराला फसवणुकीपासून वाचवू शकते.
२. गुणोत्तरांचे सखोल विश्लेषण: केवळ फॉर्म्युला न देता, लेखक त्या गुणोत्तराचा अर्थ समजावून सांगतात. उदा. 'Current Ratio' १ पेक्षा कमी असणे नेहमीच वाईट नसते, हे त्यांनी 'Just in Time' इन्व्हेंटरीच्या संदर्भात स्पष्ट केले आहे. तसेच, जास्त लिव्हरेज (कर्ज) हे तेजीच्या काळात फायद्याचे पण मंदीच्या काळात कसे घातक ठरते, हे त्यांनी कोष्टकाद्वारे (Table 9.2) उत्तम प्रकारे मांडले आहे.
३. कॅश फ्लोवर भर: नफ्यापेक्षा 'कॅश फ्लो' महत्त्वाचा आहे, हा मुद्दा त्यांनी शेवटी प्रभावीपणे मांडला आहे. कंपन्या नफा दाखवूनही कशा बुडतात (उदा. डायनॅमिक आयर्न अँड स्टील कंपनी), याचे विश्लेषण डोळे उघडणारे आहे.
पुस्तकात दिलेली उदाहरणे (उदा. हर्षद मेहता काळ, १९९२ चा स्कॅम, २००० चे डॉट कॉम बबल) ही जुनी आहेत. आजच्या डिजिटल युगातील नवीन कंपन्या (उदा. Zomato, Paytm सारख्या तोट्यात असूनही जास्त व्हॅल्युएशन असणाऱ्या कंपन्या) यांचे विश्लेषण करण्यासाठी काही जुनी गुणोत्तरे (उदा. Book Value) कदाचित सरळसोटपणे लागू होणार नाहीत, असे काही ठिकाणी जाणवते. तरीही, मूळ तत्त्वे (Fundamentals) तीच राहतात.
हे पुस्तक, आणि विशेषतः ही दोन प्रकरणे, कोणत्याही गंभीर गुंतवणूकदारासाठी अनिवार्य वाचन (Must Read) आहेत. शेअर बाजारात अफवांवर (Rumors) विश्वास न ठेवता, तथ्यांवर (Facts) आधारित निर्णय कसा घ्यावा, हे यातून शिकायला मिळते. लेखकाचा मुख्य संदेश हाच आहे की - "कोणताही गुंतवणूक निर्णय माहितीचे विश्लेषण केल्याशिवाय घेऊ नका". हे पुस्तक वाचकाला एक 'रॅशनल' (तार्किक) गुंतवणूकदार बनवते.
धन्यवाद
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा