मातृ-पितृ पूजन सोहळा संहिता
📌 पूर्वतयारी: बासरीचे किंवा सनईचे संगीत, पाद्यपूजनाचे साहित्य (ताट, पाणी, फुले, गंध, टॉवेल/रुमाल).
भाग १: प्रस्तावना आणि स्वागत (वेळ: ५ मिनिटे)
(बॅकग्राउंड संगीत: शांत बासरी)
अँकर:
"उपस्थित सर्व मान्यवर, गुरुजन आणि ज्यांच्या चरणांमध्ये साक्षात स्वर्ग आहे, अशा सर्व माता-पित्यांना माझा साष्टांग नमस्कार!
आज आपल्या शाळेच्या प्रांगणात एक अभूतपूर्व सोहळा रंगतोय. शाळेत आपण गणित, विज्ञान, भूगोल शिकतो, पण आज आपण 'संस्कार' आणि 'कृतज्ञता' शिकणार आहोत.
आपल्या संस्कृतीत म्हटले आहे:
"आजचा हा कार्यक्रम म्हणजे केवळ एक विधी नाही, तर आपल्या अस्तित्वाचा शोध आहे."
"जगातील सर्व तीर्थक्षेत्रे फिरून जे पुण्य मिळत नाही, ते पुण्य आज तुम्हाला आई-वडिलांच्या चरणांशी मिळणार आहे."
"आपण देवाला पाहिलेले नाही, पण देवाने स्वतःचे रूप घेऊन ज्यांना आपल्या घरी पाठवले, त्या जिवंत देवांचे स्वागत करूया."
नास्ति मातृसमा छाया, नास्ति मातृसमा गतिः।
नास्ति मातृसमं त्राणं, नास्ति मातृसमा प्रपा।।
(अर्थ: आईसारखी सावली नाही, आईसारखा आधार नाही, आईसारखे रक्षणकर्ते नाही आणि आईसारखी पाण्याची पाणपोई नाही.)
तसेच, ज्यांच्या घामातून आपले भविष्य फुलते, त्या वडिलांबद्दल काय बोलावे?
नास्ति मातृसमं त्राणं, नास्ति मातृसमा प्रपा।।
बाप म्हणजे घराचा, एक भक्कम आधार असतो,
कधी न दिसणारा पण, तोच खरा विचार असतो.
आजचा हा ३० मिनिटांचा वेळ आपल्या आयुष्यातील सर्वात अविस्मरणीय वेळ असणार आहे."
कधी न दिसणारा पण, तोच खरा विचार असतो.
"आजचा हा कार्यक्रम म्हणजे केवळ एक विधी नाही, तर आपल्या अस्तित्वाचा शोध आहे."
"जगातील सर्व तीर्थक्षेत्रे फिरून जे पुण्य मिळत नाही, ते पुण्य आज तुम्हाला आई-वडिलांच्या चरणांशी मिळणार आहे."
"आपण देवाला पाहिलेले नाही, पण देवाने स्वतःचे रूप घेऊन ज्यांना आपल्या घरी पाठवले, त्या जिवंत देवांचे स्वागत करूया."
"मंदिराचा कळस होण्यापेक्षा,
मंदिराची पायरी व्हायला आवडेल मला...
कारण तिथेच तर पडतात,
माझ्या आई-बाबांचे पाऊल मला..."
मंदिराची पायरी व्हायला आवडेल मला...
कारण तिथेच तर पडतात,
माझ्या आई-बाबांचे पाऊल मला..."
भाग २: कार्यक्रमाचे महत्त्व आणि वातावरण निर्मिती (वेळ: ७ मिनिटे)
अँकर:
"मित्रांनो, आपण देवाला कधीच पाहिले नाही. पण देवाने स्वतःची उणीव भासू नये म्हणून या पृथ्वीवर आई-वडिलांना पाठवले.
तुम्ही जेव्हा लहान होता, तेव्हा तुमच्या बोबड्या शब्दांचे कौतुक करणारे, तुम्ही पडलात तर स्वतःच्या काळजाचा ठोका चुकवणारे आणि तुमच्या यशासाठी स्वतःच्या स्वप्नांची राख रांगोळी करणारे हेच ते आई-बाबा आहेत.
आज आपण टीव्ही, मोबाईल आणि जगात इतके रमलो आहोत की, या दोन जीवांशी बोलायला आपल्याला वेळ नाही. आज आपण त्यांचे पाय का धुणार आहोत? कारण, याच पायांनी कष्ट करून, उन्हातान्हात फिरून त्यांनी तुम्हाला मोठे केले आहे. त्यांचे पाय थकले आहेत, त्यांना आज आपल्या स्पर्शाची, प्रेमाची गरज आहे."
(येथे एक छोटी कविता म्हणावी)
"देवाला प्रत्येक घरात जाता येत नाही म्हणून त्याने 'आई' निर्माण केली."
"बाप म्हणजे नारळासारखा असतो, बाहेरून कडक पण आतून तितकाच गोड आणि मृदू."
"स्वतःच्या फाटक्या खिशातून मुलांचे स्वप्न पूर्ण करणारा जादूगार म्हणजे 'बाप'."
"आई रडून दुःख हलकं करते, पण बाप मात्र रडत नाही, तो आतल्या आत झुंजत असतो."
(येथे एक छोटी कविता म्हणावी)
"घराचा उंबरठा ओलांडून जेव्हा आम्ही शाळेत येतो,
तुमचा एक हात डोक्यावर असतो, म्हणून आम्ही जगात जिंकतो.
आई, तुझ्या पदराची सावली कधीच सरू नये,
आणि बाबा, तुमचा आधारवड कधीच पडू नये..."
"जगासाठी ती फक्त एक व्यक्ती असेल, पण तुमच्यासाठी ती संपूर्ण जग आहे."
तुमचा एक हात डोक्यावर असतो, म्हणून आम्ही जगात जिंकतो.
आई, तुझ्या पदराची सावली कधीच सरू नये,
आणि बाबा, तुमचा आधारवड कधीच पडू नये..."
"देवाला प्रत्येक घरात जाता येत नाही म्हणून त्याने 'आई' निर्माण केली."
"दुधावरची साय म्हणजे आई,
घरातील सोहळा म्हणजे आई,
देव नाही पाहिला मी,
पण माझ्यासाठी विठ्ठल-रखुमाई म्हणजे माझी आई."
"घराचा दरवाजा उघडला की, आधी 'आई कुठे आहे?' हे शोधणारी नजर, म्हणजेच आईवरचे निस्सीम प्रेम."
घरातील सोहळा म्हणजे आई,
देव नाही पाहिला मी,
पण माझ्यासाठी विठ्ठल-रखुमाई म्हणजे माझी आई."
"बाप म्हणजे नारळासारखा असतो, बाहेरून कडक पण आतून तितकाच गोड आणि मृदू."
"स्वतःच्या फाटक्या खिशातून मुलांचे स्वप्न पूर्ण करणारा जादूगार म्हणजे 'बाप'."
"आई रडून दुःख हलकं करते, पण बाप मात्र रडत नाही, तो आतल्या आत झुंजत असतो."
"खिसा रिकामा असूनही,
कधीच नाही म्हणत नाही...
माझ्या बापासारखा श्रीमंत माणूस,
या जगात कोणीच नाही."
कधीच नाही म्हणत नाही...
माझ्या बापासारखा श्रीमंत माणूस,
या जगात कोणीच नाही."
"बाप म्हणजे घराचा, एक भक्कम आधार असतो,
कधी न दिसणारा पण, तोच खरा विचार असतो."
कधी न दिसणारा पण, तोच खरा विचार असतो."
भाग ३: प्रत्यक्ष मातृ-पितृ पूजन विधी (वेळ: १५ मिनिटे)
(ही सर्वात महत्त्वाची वेळ आहे. अँकरचा आवाज अत्यंत शांत, हळुवार आणि सूचना स्पष्ट असाव्यात. संगीत थोडे वाढवावे - उदा. 'ज्योत से ज्योत जगाते चलो' किंवा 'आई माझी मायेचा सागर' ची धून.)
अँकर:
"आता मी विद्यार्थ्यांना विनंती करतो की त्यांनी आपापल्या पालकांसमोर नम्रतेने बसावे. आज लाजू नका, कारण हे तुमचेच दैवत आहेत."
१. पाय धुणे (पाद्यपूजन):
"विद्यार्थ्यांनो, समोर असलेल्या ताटात आई-वडिलांचे दोन्ही पाय ठेवा. कलशातील पाणी घ्या. ज्याप्रमाणे वारकरी विठ्ठलाचे चरण धुतो, त्याप्रमाणे आपल्या हातांनी आई-बाबांचे पाय स्वच्छ धुवा.
(पॉज - कृती होऊ द्या)
त्या पायांकडे बघा... कदाचित त्यांना भेगा पडल्या असतील, कदाचित ते खरखरीत झाले असतील... हे कष्ट त्यांनी कोणासाठी केले? फक्त तुमच्यासाठी! तो स्पर्श अनुभवा."
(पॉज - कृती होऊ द्या)
त्या पायांकडे बघा... कदाचित त्यांना भेगा पडल्या असतील, कदाचित ते खरखरीत झाले असतील... हे कष्ट त्यांनी कोणासाठी केले? फक्त तुमच्यासाठी! तो स्पर्श अनुभवा."
२. पुसणे आणि हळद-कुंकू:
"आता स्वच्छ वस्त्राने त्यांचे चरण पुसून घ्या. त्यानंतर अतिशय भक्तीभावाने त्यांच्या पायावर हळद-कुंकू व गंध लावा. हे चरणच आपली तीर्थक्षेत्रे आहेत."
३. पुष्पार्पण:
"हातात फुले घ्या आणि त्यांच्या चरणी अर्पण करा. मनात प्रार्थना करा की, 'हे ईश्वरा, माझ्या आई-वडिलांना उदंड आयुष्य लाभू दे'."
४. आरती आणि अक्षता (उपलब्ध असल्यास):
"आता पालकांच्या कपाळावर टिळा लावा आणि त्यांच्यावर अक्षता टाका. त्यांची आरती ओवाळा. त्यांच्या चेहऱ्याकडे बघा, त्यांच्या डोळ्यांत आज पाणी आले असेल, ते पुसण्याची जबाबदारी आता आपली आहे."
५. आशीर्वाद आणि मिठी:
"आता शेवटचा आणि महत्त्वाचा टप्पा. सर्व विद्यार्थ्यांनी खाली वाकून आई-बाबांच्या चरणांवर आपले मस्तक ठेवावे. त्यांना साष्टांग नमस्कार करावा.
(पॉज)
आता उठून आपल्या आईला आणि बाबांना घट्ट मिठी मारा. त्यांना सांगा, 'आई-बाबा, माझे तुमच्यावर खूप प्रेम आहे. माझ्याकडून काही चूक झाली असेल तर मला माफ करा.' "
"डोक्यावर हात फिरवणारा आई-बाबांचा स्पर्श, जगातल्या कोणत्याही मखमलीपेक्षा मऊ असतो."
(पॉज)
आता उठून आपल्या आईला आणि बाबांना घट्ट मिठी मारा. त्यांना सांगा, 'आई-बाबा, माझे तुमच्यावर खूप प्रेम आहे. माझ्याकडून काही चूक झाली असेल तर मला माफ करा.' "
चारोळी (बॅकग्राउंडला):
"ज्यांच्या कष्टाला तोड नाही,
ज्यांच्या प्रेमाला ओढ नाही,
त्यांच्या ऋणातून मुक्त व्हावे,
एवढे माझे नशीब थोर नाही."
"ज्यांच्या कष्टाला तोड नाही,
ज्यांच्या प्रेमाला ओढ नाही,
त्यांच्या ऋणातून मुक्त व्हावे,
एवढे माझे नशीब थोर नाही."
भाग ४: एक हृदयस्पर्शी कथा/प्रसंग (वेळ: ५ मिनिटे)
(वातावरण अतिशय भावूक झालेले असते, त्यावेळी हा प्रसंग सांगावा)
अँकर:
"विद्यार्थ्यांनो, पूजा झाल्यावर एक गोष्ट लक्षात ठेवा.
एकदा एका मुलाने आपल्या वडिलांना विचारले, 'बाबा, तुमची कमाई किती आहे?' बाबांनी हसून टाळले. मुलगा मोठा झाला, चांगला कमवू लागला. म्हातारपणी बाबा आजारी पडले, दवाखान्यात होते. मुलाने डॉक्टरांना विचारले, 'बिल किती झाले?'
तेव्हा बाबांनी मुलाचा हात धरला आणि म्हणाले, 'बाळा, बिलाची काळजी करू नकोस. मी आयुष्यभर जे कमावले, ते आज तुझ्या रूपाने माझ्या शेजारी उभे आहे.'
मित्रहो, पालकांची कमाई पैसा नाही, तर 'तुम्ही' आहात. तुम्ही चांगले वागलात, तर ते जिंकले आणि तुम्ही वाईट वागलात, तर ते हरले."
प्रतिज्ञा (शक्य असल्यास सर्वांना हात पुढे करायला सांगून वदवून घ्या):
कथा - "एक माणूस आयुष्यभर देवाला शोधायला वणवण फिरला. हिमालयात गेला, मंदिरात गेला. शेवटी थकून घरी आला. घरी आल्यावर तहान लागली होती, आईने पाण्याचा पेला समोर धरला आणि बाबांनी डोक्यावरून हात फिरवला... तेव्हा त्याला कळले, मी ज्याला जगभर शोधत होतो, ते देव तर माझ्या घरातच बसले आहेत."
प्रतिज्ञा (शक्य असल्यास सर्वांना हात पुढे करायला सांगून वदवून घ्या):
"आम्ही प्रतिज्ञा करतो की,
आम्ही आमच्या आई-वडिलांचा,
नेहमी मान राखू.
त्यांना कधीही दुखवणार नाही.
त्यांच्या म्हातारपणी,
त्यांची प्रेमाने सेवा करू."
कथा - "एकदा एका म्हाताऱ्या झाडाला एकाने विचारले, 'तू आता म्हातारा झालास, तुला फळे येत नाहीत, मग लोक तुला पाणी का घालतात?'
तेव्हा झाड हसून म्हणाले, 'मी फळे देत नसलो तरी काय झाले? भर उन्हात वाटसरूला सावली तर देऊ शकतो ना!'
आई-वडील हे त्या जुन्या झाडासारखे असतात, ते म्हातारे झाले तरी त्यांच्या अनुभवाची आणि आशीर्वादाची 'सावली' आपल्याला उन्हापासून वाचवत असते. त्यामुळे या झाडाला कधीच तोडू नका."
आम्ही आमच्या आई-वडिलांचा,
नेहमी मान राखू.
त्यांना कधीही दुखवणार नाही.
त्यांच्या म्हातारपणी,
त्यांची प्रेमाने सेवा करू."
कथा - "एक माणूस आयुष्यभर देवाला शोधायला वणवण फिरला. हिमालयात गेला, मंदिरात गेला. शेवटी थकून घरी आला. घरी आल्यावर तहान लागली होती, आईने पाण्याचा पेला समोर धरला आणि बाबांनी डोक्यावरून हात फिरवला... तेव्हा त्याला कळले, मी ज्याला जगभर शोधत होतो, ते देव तर माझ्या घरातच बसले आहेत."
भाग ५: आभार व समारोप (वेळ: ३ मिनिटे)
अँकर:
"आजचा हा सोहळा इथेच संपत नाही, तर ही एक नवीन सुरुवात आहे. पालकांनी आपल्या मुलांवरचा विश्वास असाच ठेवावा आणि विद्यार्थ्यांनी त्या विश्वासाला तडा जाऊ देऊ नये.
"आजचा कार्यक्रम संपेल, पण जबाबदारी सुरू होईल. आजपासून कोणीही आपल्या पालकांना उलट उत्तर देणार नाही, हीच खरी शपथ."
"ज्या घरात आई-वडिलांचा सन्मान होतो, तिथे देवाला यावं लागत नाही, देव तिथेच वास करतो."
शेवटची चारोळी:
चारोळी - "विठ्ठलाच्या गाभाऱ्यात तुळशीला मान आहे,
पण माझ्यासाठी माझे आई-वडीलच,
माझा विठ्ठल आणि माझा प्राण आहे."
आज आपण इथे जे पवित्र वातावरण अनुभवले, तेच वातावरण आपल्या घरात कायम राहू दे, हीच ईश्वरचरणी प्रार्थना."
पण माझ्यासाठी माझे आई-वडीलच,
माझा विठ्ठल आणि माझा प्राण आहे."
शेवटची चारोळी:
"फुलांना सुगंधाची आणि सूर्याला तेजाची उपमा असते,
पण आई-वडिलांच्या प्रेमाला कशाचीच उपमा नसते... कशाचीच उपमा नसते!"
"सर्वांचे मनःपूर्वक आभार! धन्यवाद!"
पण आई-वडिलांच्या प्रेमाला कशाचीच उपमा नसते... कशाचीच उपमा नसते!"
अँकरसाठी विशेष टिप्स:
- वेळेचे भान: ज्या वेळी मुले पाय धुवत असतील, तेव्हा शांत राहा किंवा खूप हळू बोला, जेणेकरून मुले आणि पालक एकमेकांशी संवाद साधू शकतील.
- देहबोली: तुमची देहबोली (Body Language) खूप आदरयुक्त असू द्या.
- तयारी: माईक आणि साऊंड सिस्टम आधीच तपासा, कारण अशा कार्यक्रमात तांत्रिक बिघाड झाल्यास भावनेचा विरस होऊ शकतो.
- भावुक क्षण: काही पालक किंवा विद्यार्थी रडू शकतात, अशा वेळी वातावरण हलके न करता त्यांना सावरण्यासाठी "अश्रू हे प्रेमाचे प्रतीक आहेत" असे वाक्य वापरा.
- संगीत: 'मातृ-पितृ वंदना' सारख्या कार्यक्रमाचा 'आत्मा' म्हणजे त्यातील संगीत (Music). योग्य वेळी योग्य गाणे किंवा धून वाजल्यास उपस्थितांच्या डोळ्यांत आपोआप पाणी येते आणि वातावरण भारावून जाते.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा