लोकशाहीची जननी: प्राचीन वैदिक संस्थांपासून ते आधुनिक संविधानापर्यंतचा ऐतिहासिक प्रवास

जागतिक व्यासपीठांवर, विशेषतः संयुक्त राष्ट्र संघ आणि G20 सारख्या आंतरराष्ट्रीय शिखर परिषदांमध्ये, भारताचे प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी यांनी भारताचा उल्लेख अत्यंत अभिमानाने 'लोकशाहीची जननी' (Mother of Democracy) असा केला आहे. हा दावा केवळ राजकीय महत्त्वाकांक्षेतून आलेला नाही, तर त्याला प्राचीन भारतीय इतिहासाचा, आपल्या समृद्ध परंपरेचा आणि ऐतिहासिक पुराव्यांचा अत्यंत भक्कम आधार आहे. पाश्चात्य जगामध्ये लोकशाहीचा उगम ग्रीसच्या अथेन्समध्ये झाला असे सर्वसाधारणपणे मानले जाते. परंतु, भारताच्या ऋग्वेद आणि अथर्ववेदात आढळणारे लोकशाही संस्थांचे उल्लेख हे ग्रीक लोकशाहीच्या उदयाच्या कितीतरी शतके आधीचे आहेत. भारतासाठी लोकशाही ही केवळ एक 'राजकीय व्यवस्था' (Political System) नसून, ती