याचे सर्वात मोठे आणि जिवंत उदाहरण आपल्याला आजच्या स्पर्धा परीक्षांच्या (MPSC/UPSC) क्षेत्रात पाहायला मिळते. दरवर्षी लाखो अत्यंत तल्लख बुद्धीचे, विद्यापीठात सुवर्णपदक मिळवलेले तरुण या क्षेत्रात नशीब आजमवायला येतात. सुरुवातीला त्यांच्या बुद्धीची चमक पाहून सगळे त्यांचे कौतुक करतात, पण खरी लढाई सुरू होते ती पूर्व परीक्षा पास झाल्यानंतर. मुख्य परीक्षेसाठी आणि अंतिम यशासाठी लागणारी रोजची १२ ते १४ तासांची कठोर शिस्त, अभ्यासाचे सातत्य आणि दररोज न चुकता उत्तरलेखनाचा सराव करणे अनेकांना जमत नाही. कारण त्यांच्या हुशारीचा इगो त्यांना रोजच्या त्याच त्या कंटाळवाण्या सरावापासून दूर ठेवतो. याउलट, एखादा अगदी सामान्य बुद्धीचा, ग्रामीण भागातून आलेला विद्यार्थी, ज्याला पहिल्या फटक्यात गोष्टी समजत नाहीत, तो केवळ आपल्या अपार कष्टांच्या आणि रोजच्या शिस्तीच्या जोरावर अभ्यास पूर्ण करतो आणि एक दिवस अधिकारी बनून बाहेर पडतो. तो हुशार विद्यार्थी मात्र "सिस्टीममध्येच दोष आहे" किंवा "माझ्या नशिबाने साथ दिली नाही" असे म्हणत लायब्ररीच्या चहाच्या टपरीवर आयुष्यभर इतर विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करत बसतो. हीच गोष्ट आजच्या कॉर्पोरेट आणि स्टार्टअप जगतालाही लागू होते. बाजारात रोज नवनवीन 'आयडियाज' घेऊन फिरणाऱ्या शेकडो आयटी प्रोफेशनल्सपेक्षा, त्या आयडियावर रोज उठून ग्राउंड लेव्हलला काम करणारी, ग्राहकांच्या शिव्या खाऊन उत्पादन सुधारणारी सामान्य व्यक्ती यशस्वी उद्योगपती बनते. कारण नुसत्या डोक्यात असलेल्या भारी आयडियाला बाजारात कवडीचीही किंमत नसते, किंमत असते ती ती आयडिया प्रत्यक्षात उतरवण्याच्या रोजच्या कष्टाला.
याच पार्श्वभूमीवर जेव्हा आपण बुद्धिमत्तेच्या जोरावर क्लास टू, थ्री किंवा फोर सारख्या सरकारी आणि निमशासकीय नोकऱ्या मिळवलेल्या लोकांच्या जीवनाकडे पाहतो, तेव्हा एका वेगळ्याच प्रकारच्या 'साचलेल्या जीवनाचे' दर्शन घडते. हे लोक अत्यंत हुशार असतात, म्हणूनच ते कठीण परीक्षा पास होऊन सुरक्षित नोकरी मिळवतात. परंतु, एकदा का ठराविक पगाराची आणि सुट्ट्यांची हमी मिळाली, की त्यांच्यातील स्वतःच्या कौशल्यांना धार लावण्याची वृत्ती कायमची गोठून जाते. दरमहा ठराविक तारखेला खात्यावर जमा होणारा पगार आणि ९ ते ५ ची बांधून दिलेली चौकट यामुळे त्यांचे जीवन डबक्यातील पाण्यासारखे शांत आणि साचलेले बनते. त्यांच्याकडे समाजाला, देशाची व्यवस्था बदलण्याला देण्यासारखे खूप काही असते, पण सरकारी टेबलवर फायली सरकवण्यात किंवा रोजच्या क्लार्क पद्धतीच्या कामात त्यांची ती तीक्ष्ण बुद्धी गंजून जाते. वयाची पन्नाशी ओलांडताना जेव्हा हे लोक मागे वळून पाहतात, तेव्हा त्यांच्या लक्षात येते की त्यांच्यापेक्षा कमी शिकलेले, सरासरी बुद्धिमत्ता असलेले त्यांचेच जुने मित्र व्यवसायात किंवा इतर क्षेत्रांत मोठी जोखीम घेऊन, अपयशाचे धक्के पचवून आज कुठल्या कुठे पोहोचले आहेत. हा विरोधाभास या क्लास टू, थ्रीच्या कर्मचाऱ्यांमध्ये एक सुप्त नैराश्य आणि अतृप्त इगो निर्माण करतो. मग हेच लोक कौटुंबिक समारंभात किंवा मित्रांच्या घोळक्यात बसून व्यवस्थेवर चिखलफेक करण्यात धन्यता मानतात, कारण स्वतः काहीतरी मोठे करण्याची हिंमत त्यांनी सुरक्षिततेच्या सापळ्यात अडकून केव्हाच गमावलेली असते.
या संपूर्ण प्रक्रियेचा आजच्या विद्यार्थी दृष्टिकोनावर अतिशय घातक परिणाम होत आहे. आजची तरुण पिढी सोशल मीडियाच्या आभासी जगात जगत असल्यामुळे त्यांना 'इन्स्टंट' यशाची सवय लागली आहे. शाळेत किंवा कॉलेजमध्ये थोडे कौतुक झाले की विद्यार्थ्यांना वाटते की आपण खूप 'स्पेशल' आहोत. त्यांना असे वाटते की केवळ गुणतालिकेतील टक्केवारी किंवा हुशारीच्या जोरावर जग जिंकता येईल. पण जेव्हा ते प्रत्यक्ष जगात उतरतात, तेव्हा त्यांना समजते की पदवी मिळवणे सोपे आहे, पण बाजारात टिकून राहण्यासाठी रोज नवीन तंत्रज्ञान शिकण्याची, स्वतःला अपडेट करण्याची शिस्त आवश्यक आहे. ही शिस्त नसल्यामुळे आज पदव्या असूनही लाखो तरुण बेरोजगार आहेत आणि ते बेरोजगारीचे खापर सरकारवर किंवा परिस्थितीवर फोडत आहेत. मनात नसताना, प्रचंड आळस आलेला असताना किंवा आजूबाजूला अपयशाचे सावट असतानाही रोज सकाळी उठून स्वतःला कामाला जुंपणे, ही जी मनाची अवस्था असते, ती आजच्या विद्यार्थ्यांमध्ये कमी पडताना दिसत आहे. परिणामी, बुद्धी असूनही केवळ सातत्याच्या अभावामुळे ही पिढी लवकर निराश होते आणि डिप्रेशनची शिकार बनते.
या सर्व मानसिकतेतून अत्यंत भयावह अशा बौद्धिक बेरोजगारीचे भविष्य निर्माण होत आहे. जर आपण आपल्या बुद्धिमत्तेला रोजच्या कष्टांची आणि शिस्तीची जोड दिली नाही, तर भविष्यात केवळ पदव्यांचे गठ्ठे घेऊन फिरणारे, पण प्रत्यक्षात कोणतेही व्यावहारिक काम न जमणारे तरुण गल्लोगल्ली दिसतील. हे तरुण समाजासाठी आणि देशासाठी एक मोठे आव्हान बनतील, कारण त्यांच्याकडे हुशारीचा अहंकार तर असेल, पण हाताला काम नसेल. या संपूर्ण समस्येवरचा एकमेव उपाय आहे. हुशारीच्या जोरावर गल्लीतले पोपट बनून लोकांनी फक्त "हा खूप हुशार आहे" असे कौतुक करून घेण्यात आयुष्य वाया घालवण्यापेक्षा, माणसाने प्रत्यक्ष मैदानात उतरून, रोजच्या संकटांशी दोन हात करून स्वतःची शिकार स्वतः मिळवणारा वाघ बनले पाहिजे. निसर्गाने दिलेली बुद्धी ही केवळ एक ठिणगी आहे, त्या ठिणगीचा जाज्वल्य यशामध्ये रूपांतर करायचे असेल, तर त्याला रोजच्या शिस्तीचे, कष्टाचे आणि सातत्याचे इंधन देणे अनिवार्य आहे. जोपर्यंत आपण हा विचार अंगीकारत नाही, तोपर्यंत हुशार असूनही आर्थिक आणि मानसिकदृष्ट्या गरिबीचे जगणे आपल्या नशिबी येतच राहील.
