महाभारताच्या आदिपर्वात स्वतः महर्षी व्यासांनी एक त्रिकालाबाधित सत्य मांडले आहे:
"यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्क्वचित्।"
(जे या ग्रंथात आहे, तेच जगात इतरत्र पाहायला आणि अनुभवायला मिळेल; आणि जे यात नाही, ते जगात कुठेही असणार नाही.)
व्यासांचे हे विधान किती तंतोतंत खरे आहे, हे आपल्याला ग्रीक संस्कृतीतील 'ट्रोजन युद्ध' आणि अगदी आजच्या आधुनिक युगातील जागतिक युद्धांचा अभ्यास करताना जाणवते. हा लेख याच वैश्विक आकृतिबंधाचा शोध घेणारा एक विस्तृत अभ्यास आहे.
महाभारत आणि ट्रोजन युद्ध या दोन्ही कथांची रचना, त्यांचे नायक आणि युद्धाचे टप्पे पाहिले तर त्यांच्यात आश्चर्यकारक साम्य दिसून येते. हे साम्य केवळ योगायोग असू शकत नाही, तर तो मानवी मानसशास्त्राचा एक नैसर्गिक आकृतीबंध आहे.
अनेकदा वरवर पाहता असे म्हटले जाते की, ट्रोजन युद्ध राणी हेलनच्या अपहरणामुळे झाले आणि महाभारत द्रौपदीच्या अपमानामुळे किंवा तिच्या मय सभेतील हसण्यामुळे घडले. परंतु, दोन्ही युद्धांचा सखोल अभ्यास केल्यास मूळ कारणे वेगळी असल्याचे स्पष्ट होते. ट्रॉयचा राजकुमार पॅरिस याने ग्रीक राजा मेनेलाउसच्या घरात पाहुणा म्हणून जाऊन, त्याच्याच पत्नीचे (हेलन) अपहरण केले. हा केवळ एका स्त्रीचा प्रश्न नव्हता, तर आंतरराष्ट्रीय राजनैतिक करार आणि 'अतिथी धर्माचा' (Xenia) घोर अपमान होता. त्यामुळे संपूर्ण ग्रीक राष्ट्रे एकत्र आली. तर महाभारतात पांडव आणि कौरवांमधील द्वेषाची पाळेमुळे द्रौपदीच्या जन्माच्याही आधीपासून रुजलेली होती. भीम शारीरकदृष्ट्या बलवान असल्यामुळे त्याला बालपणातच विष देणे, पांडवांना जिवंत जाळण्यासाठी 'लाक्षगृहाचा' कट रचणे, आणि धृतराष्ट्राचे पुत्रावरील अंधप्रेम या राजकीय आणि कौटुंबिक मत्सराचा इतिहास जुना होता. द्रौपदीचा अपमान हे केवळ धुमसत असलेल्या आगीत तेल ओतणारे एक 'तात्कालिक कारण' (Triggering Factor) ठरले. जर तो प्रसंग घडला नसता, तरीही दुर्योधनाच्या महत्त्वाकांक्षेमुळे युद्ध अटळ होते.
दोन्ही महाकाव्यांमध्ये एक मध्यवर्ती, अजिंक्य योद्धा आहे. महाभारतात तो 'अर्जुन' आहे, तर इलियाडमध्ये तो 'अकिलीस' (Achilles) आहे. दोघेही दैवी अंशापासून जन्माला आले होते (अर्जुन इंद्राचा पुत्र, तर अकिलीस जलदेवी थेटीसचा पुत्र). युद्धभूमीवर दोघांनीही सुरुवातीला लढण्यास नकार दिला होता. अर्जुन भावनिक मोहामुळे (विषादयोग) गांडीव खाली ठेवतो, तर अकिलीस ग्रीक राजा अगामेम्नॉनशी झालेल्या वैयक्तिक अहंकार आणि स्वाभिमानाच्या वादामुळे युद्धातून माघार घेऊन आपल्या तंबूत बसतो. दोघांच्याही युद्धातील पुनरागमनामागे त्यांच्या अत्यंत प्रिय व्यक्तीच्या मृत्यूचा सूड कारणीभूत ठरतो. महाभारतात अभिमन्यूच्या कपटपूर्ण वधानंतर अर्जुन जयद्रथाच्या वधाची भीषण प्रतिज्ञा घेतो, तर ट्रोजन युद्धात अकिलीसचा जिवलग मित्र पेट्रोक्लस हा ट्रॉयचा युवराज हेक्टरच्या हातून मारला गेल्यावर, अकिलीसचा राग अनावर होतो आणि तो हेक्टरला मारण्यासाठी मैदानात उतरतो.
दोन्ही युद्धांमध्ये शेवटी विजयासाठी नैतिक नियमांना बाजूला ठेवून कपटाचा (Stratagem) आश्रय घ्यावा लागला. महाभारतात द्रोणाचार्यांच्या वधासाठी 'अश्वत्थामा हत:' असा भ्रम पसरवला गेला, तर ट्रोजन युद्धात ट्रॉयच्या अभेद्य किल्ल्यात प्रवेश करण्यासाठी ग्रीकांनी 'ट्रोजन हॉर्स' (एक मोठा लाकडी घोडा, ज्याच्या पोटात सैनिक लपले होते) या कपटनीतीचा वापर केला.
युद्धामुळे होणारा महासंहार टाळण्यासाठी दोन्ही बाजूंनी राजकीय मुत्सद्देगिरीचे (Diplomacy श्रीकृष्ण शिष्टाई विरुद्ध ग्रीक मुत्सद्देगिरी) सर्वोच्च प्रयत्न केले होते. हा भाग दोन्ही महाकाव्यांमधील मानवी विचारांची परिपक्वता दाखवतो.
पांडवांनी वनवास संपवल्यानंतर श्रीकृष्णाने स्वतः हस्तिनापूरच्या दरबारात जाऊन शांततेचा प्रस्ताव मांडला. त्यांनी मांडलेली '५ गावांची मागणी' (इंद्रप्रस्थ, वृकस्थल, सोनिपत, बागपत आणि तिलपत) ही एक अत्यंत हुशारीची राजकीय खेळी होती. संपूर्ण राज्याऐवजी केवळ पाच गावे मागून श्रीकृष्णाने दुर्योधनाला नैतिकदृष्ट्या कोंडीत पकडले. जर दुर्योधनाने नकार दिला, तर तो किती अन्यायी आहे हे भीष्म, द्रोण आणि संपूर्ण जगासमोर उघडे पडणार होते. या शिष्टाईत श्रीकृष्णाने सर्व राजकीय मार्गांचा वापर केला—कौरव सैन्याला आपल्या 'विश्वरूपाने' धाक (दंड) दाखवला, आणि कर्णाला त्याच्या जन्माचे रहस्य सांगून कौरवांच्या बाजूने फूट (भेद) पाडण्याचा प्रयत्न केला.
ट्रोजन युद्धातही ग्रीक सैन्याने ट्रॉयच्या किनाऱ्यावर उतरल्यावर लगेच शस्त्रे उपसली नाहीत. त्यांनी त्यांचे सर्वात बुद्धिमान रणनीतीकार ओडिसियस (Odysseus) आणि राजा मेनेलाउस यांना दूत म्हणून ट्रॉयच्या दरबारात पाठवले. ग्रीकांची मागणी अत्यंत न्याय्य होती— "पॅरिसने पळवून आणलेली हेलन आणि तिचे धन शांततेने परत करा, आमचे सैन्य मागे फिरेल."
हस्तिनापुरात जसे विदुर आणि भीष्म दुर्योधनाला समजावत होते, तसेच ट्रॉयच्या सभेत अँटेनर (Antenor) नावाच्या वृद्ध सल्लागाराने पॅरिसला ताकीद दिली की, दुसऱ्याची पत्नी पळवणे हा अधर्म असून यामुळे ट्रॉयचा सर्वनाश होईल. परंतु, दुर्योधनाप्रमाणेच पॅरिसनेही अहंकारात येऊन हा प्रस्ताव धुडकावला, आणि त्याच्या मित्रांनी तर ग्रीक दूतांना दरबारातच जिवंत मारण्याचा कट रचला.
दोन्ही ठिकाणचा हा पॅटर्न दर्शवतो की, जेव्हा माणसाचा किंवा सत्तेचा विनाश जवळ येतो, तेव्हा त्याची बुद्धी सर्वात आधी भ्रष्ट होते ( "विनाशकाले विपरीत बुद्धी" ).
तत्त्वज्ञानातील फरक:' धर्म-कर्म विरुद्ध भाग्य-कीर्ती'हाच तो भाग आहे जिथे महाभारत हे ट्रोजन युद्धापेक्षा किंवा जगातील इतर कोणत्याही महाकाव्यापेक्षा कितीतरी पटीने व्यापक आणि खोल ठरते. ट्रोजन ही केवळ युद्धाची आणि योद्धांची कथा आहे, तर महाभारत हा संपूर्ण मानवी जीवनाचा महाकोश आहे.
ट्रोजन युद्धाचे तत्त्वज्ञान: 'हॉमरिक कोड' (Homeric Code)
ग्रीक महाकाव्याचे तत्त्वज्ञान प्रामुख्याने तीन संकल्पनांवर आधारित आहे:
१. 'मोइरा' किंवा भाग्य (Fate): माणसाचे आणि राष्ट्राचे भाग्य आधीच ठरलेले असते, देवही ते बदलू शकत नाहीत. मानवाने फक्त ते स्वीकारायचे असते.
२. 'क्लिओस' किंवा अमर कीर्ती (Glory): ग्रीक वीरांचे जगण्याचे अंतिम ध्येय हेच होते की, मरण आले तरी चालेल पण आपले नाव इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी कोरले जावे. अकिलीसने दीर्घ आयुष्याऐवजी अल्पायुष्य पण 'अमर कीर्ती' निवडली.
३. 'हुब्रिस' (Hubris): माणसाचा अति-अहंकार जेव्हा देवाच्या नियमांचे उल्लंघन करतो, तेव्हा निसर्ग त्याचा सर्वनाश करतो.
महाभारताचे तत्त्वज्ञान: जीवन जगण्याची आचारसंहिता
महाभारत केवळ युद्धापुरते मर्यादित नाही. त्यात मानवी जीवनाच्या चारही पुरुषार्थांचे— धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष —अत्यंत सखोल विश्लेषण आहे.
श्रीमद्भगवद्गीता (कर्मयोग): युद्धभूमीच्या कोलाहलात श्रीकृष्णाने अर्जुनाला दिलेला हा उपदेश मानवी मानसशास्त्राचे सर्वोच्च शिखर आहे. "कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन" हा सिद्धांत माणसाला भविष्याच्या चिंतेतून (तणावातून) मुक्त करून वर्तमानात आपले सर्वोत्तम कर्तव्य (निष्काम कर्म) कशा प्रकारे करावे, हे शिकवतो.
विविध नीतींचे भांडार: महाभारतामध्ये व्यावहारिक शहाणपण शिकवणारी 'विदुर नीती' , जीवनाची नैतिक मूल्ये स्पष्ट करणारे 'यक्ष प्रश्न' , आणि समाजव्यवस्था, राजधर्म व संकट व्यवस्थापन (Crisis Management) यावर भाष्य करणारे 'शांती पर्व' (भीष्म उपदेश) समाविष्ट आहे.
ट्रोजन युद्धाचे देव हे मानवासारखेच राग, लोभ आणि मत्सर असणारे दाखवले आहेत, जे स्वतः गटात विभागून युद्ध लढतात. याउलट, महाभारतात श्रीकृष्ण हे ईश्वराचे रूप असून ते माणसाला त्याच्या कर्मानुसार न्याय मिळवून देणारे आणि विश्वाचे संतुलन (धर्म) राखणारे वैश्विक केंद्र आहेत.
आधुनिक युद्धांमध्ये दिसणारा 'महाभारत पॅटर्न':इतिहासाची पुनरावृत्ती होते कारण मानवी स्वभाव बदलत नाही. आजच्या २०व्या आणि २१व्या शतकातील आधुनिक युद्धांचा अभ्यास केला, तर त्यात आपल्याला हाच 'महाभारत पॅटर्न' स्पष्टपणे पाहायला मिळतो.
पहिले महायुद्ध: 'शाही भाऊबंदकी'चा पॅटर्न
महाभारतात जसे सख्खे चुलत भाऊ (कौरव-पांडव) सत्तेसाठी एकमेकांसमोर उभे ठाकले होते, अगदी तसाच प्रकार पहिल्या महायुद्धात (World War I) घडला. त्या काळातील युरोपमधील तीन प्रमुख बलाढ्य देशांचे राजे—इंग्लंडचा किंग जॉर्ज पाचवा, जर्मनीचा कैसर विल्हेल्म आणि रशियाचा झार निकोलस—हे एकमेकांचे सख्खे चुलत-मावस भाऊ होते (ते राणी व्हिक्टोरियाचे नातवंडे होते). एकाच शाही कुटुंबातील अंतर्गत मत्सर आणि सत्तेच्या सुंदोपसुंदीमुळे संपूर्ण जगाला युद्धाच्या खाईत लोटले गेले. महाभारताच्या अक्षौहिणी सेनेप्रमाणेच, संपूर्ण जग दोन आघाड्यांमध्ये (Allied vs Central Powers) विभागले गेले होते.
दुसरे महायुद्ध: 'अहंकार आणि ब्रह्मास्त्राचा' पॅटर्न
हिटलर आणि दुर्योधनाचा हट्ट: पहिल्या महायुद्धानंतर जर्मनीच्या मनात धुमसत असलेला सूड आणि हिटलरचा "मी कोणतीही तडजोड करणार नाही" हा हट्ट दुर्योधनाच्या 'सुच्यग्रं नैव दास्यामि' या वृत्तीशी हुबेहूब मिळताजुळता आहे. शांततेचे सर्व आंतरराष्ट्रीय प्रयत्न (League of Nations) अपयशी ठरल्यानंतर हा स्फोट झाला.
अणूबाँब आणि ब्रह्मास्त्र: महाभारताच्या सौप्तिक पर्वात अश्वत्थामा आणि अर्जुनाने सोडलेल्या ब्रह्मास्त्रांमुळे सृष्टीचा विनाश होण्याचा धोका निर्माण झाला होता. दुसऱ्या महायुद्धाचा शेवट नेमका अशाच एका आधुनिक ब्रह्मास्त्राने— 'अणूबाँब' (Atomic Bomb) च्या वापराने झाला. जेव्हा अमेरिकेने जपानच्या हिरोशिमा आणि नागासाकीवर हे बॉँब टाकले, तेव्हा त्या प्रकल्पाचे प्रमुख वैज्ञानिक जे. रॉबर्ट ओपनहायमर यांनी या विनाशाची तुलना करताना थेट भगवद्गीतेतील अकराव्या अध्यायातील (विश्वरूप दर्शन) श्लोकाची आठवण काढली होती:
"कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो..."
(मी आता जगाचा काळ (मृत्यू) बनलो आहे, जो लोकांचा नाश करण्यासाठी प्रवृत्त झाला आहे.)
सद्यकालीन भू-राजकीय संघर्ष (रशिया-युक्रेन व इस्रायल)
आजच्या घडीला चाललेले आंतरराष्ट्रीय संघर्ष हे दुर्योधनाच्या 'झिरो-सम' (Zero-sum) मानसिकतेचे उत्तम उदाहरण आहेत. "शत्रूचा संपूर्ण विनाश केल्याशिवाय शांतता प्रस्थापित होऊ शकत नाही" या हट्टामुळे मिन्स्क करारासारखे किंवा युनायटेड नेशन्सचे शांततेचे सर्व प्रयत्न अपयशी ठरत आहेत. पिढ्यानपिढ्या चालत आलेला भू-राजकीय द्वेष हा आजही आधुनिक युद्धांचे मूळ कारण आहे.
महाभारताचा आणि ट्रोजन युद्धाचा सर्वात मोठा संदेश त्यांच्या शेवटात दडलेला आहे, जो आजच्या आधुनिक राजकारण्यांनी समजून घेणे गरजेचे आहे.
कुरुक्षेत्राचे युद्ध संपले तेव्हा पांडव जिंकले होते, युधिष्ठिराचा राज्याभिषेक झाला होता. परंतु, हा विजय साजरा करण्यासाठी पांडवांच्या पक्षात कोण उरले होते? द्रौपदीचे पाचही पुत्र मारले गेले होते, अभिमन्यू, घटोत्कच यांसारखी तरुण पिढी संपली होती. संपूर्ण कुरुवंश स्मशान बनला होता. युधिष्ठिराला मिळालेला विजय हा आनंदाचा नसून एका 'महाशोकांतिकेचा' भाग होता.
ट्रोजन युद्धातही ट्रॉयचा पतन झाले, ग्रीक जिंकले. पण ट्रॉय उद्ध्वस्त करताना ग्रीकांचेही प्रचंड नुकसान झाले. अकिलीससारखा महान योद्धा मारला गेला आणि विजय मिळवून परत जाणाऱ्या ग्रीक राजांचे (उदा. अगामेम्नॉन) घरे उध्वस्त झाली, काहींचा जहाजे बुडून समुद्रात मृत्यू झाला.
आधुनिक युद्धांमध्येही नेमके हेच घडते. विजेता देश घोषित केला जातो, पण त्या विजयाची किंमत लाखो निष्पाप लोकांचे प्राण, उद्ध्वस्त झालेली अर्थव्यवस्था आणि पिढ्यानपिढ्या चालणारे मानसिक आघात या रूपाने मोजावी लागते. युद्धात कोणीही 'विजेता' नसतो, शेवटी पराभव केवळ मानवतेचाच होतो.
महर्षी व्यासांनी महाभारताच्या शेवटी अत्यंत व्याकुळ होऊन, आपले दोन्ही हात वर करून एक प्रश्न विचारला होता:
"ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष न च कश्चित् शृणोति माम्।
धर्मादर्थश्च कामश्च स किमर्थं न सेव्यते॥"
(मी दोन्ही हात वर करून ओरडून सांगतोय, पण कोणी माझे ऐकत का नाही? धर्मापासूनच (न्यायापासूनच) अर्थ आणि काम (सुख-समृद्धी) मिळते, मग लोक त्या मार्गाने का जात नाहीत?)
हाच प्रश्न आजचा आधुनिक मानव स्वतःला विचारत आहे. आपण तंत्रज्ञानात प्रगती केली, चंद्रावर पोहोचलो, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) विकसित केली; परंतु मानवी स्वभाव, स्वार्थ, अहंकार आणि मत्सराचा जो 'महाभारत पॅटर्न' आहे, तो आपण बदलू शकलो नाही.
ट्रोजन युद्धासारख्या कथा आपल्याला युद्धाचे शौर्य आणि त्याची शोकांतिका दाखवून संपतात. परंतु, महाभारत आपल्याला त्या विनाशाच्या गर्तेतून बाहेर पडून, आपल्या कर्तव्याची जाणीव ठेवून, कठीण प्रसंगातही 'धर्म' कसा टिकवून ठेवावा याचे मार्गदर्शक तत्त्वज्ञान देते. जोपर्यंत या पृथ्वीवर मानवी अस्तित्त्व आणि त्याचे विकार जिवंत आहेत, तोपर्यंत महाभारताचा हा वैश्विक आकृतीबंध (Pattern) माणसाला आरसा दाखवत राहील आणि जीवन जगण्याचे शहाणपण शिकवत राहील.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा