जंजिरा हा शब्द अरबी भाषेतील 'जझिरा' या शब्दावरून आला आहे, ज्याचा अर्थ 'बेट' असा होतो. या एकाच किल्ल्याच्या अवतीभवती भारताचा जवळपास ४०० वर्षांचा नौदलाचा, मुत्सद्देगिरीचा आणि युद्धांचा इतिहास फिरत राहिला. लाकडाच्या ओंडक्यांपासून सुरू झालेला हा प्रवास एका बलाढ्य दगडी जलदुर्गात कसा बदलला आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांपासून ते इंग्रजांपर्यंत सर्वांनी या किल्ल्याबाबत काय रणनीती आखली, याचा हा एक सविस्तर आणि सखोल ऐतिहासिक मागोवा.
मुरुड-जंजिरा किल्ल्याचा इतिहास जितका पराक्रमाचा आहे, तितकाच तो स्थानिक लोकजीवनाशी जोडलेला आहे. १५ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात (सुमारे १४९० च्या सुमारास) या बेटावर आजच्या सारखा दगडी किल्ला अस्तित्वात नव्हता. त्या काळात अरबी समुद्रातून येणारे समुद्री चाचे (पायरेट्स) आणि दरोडेखोर स्थानिक मच्छिमारांना आणि किनारपट्टीवरील गावांना प्रचंड त्रास देत असत. त्यांची लूटमार थांबवण्यासाठी आणि स्थानिक जनतेचे रक्षण करण्यासाठी मुरुडचे स्थानिक कोळी प्रमुख राम पाटील यांनी एक धाडसी पाऊल उचलले.
त्यांनी प्रशासनाची किंवा मोठ्या राजांची वाट न पाहता, स्थानिक कोळी बांधवांना एकत्र केले आणि समुद्रातील या खडकाळ बेटावर लाकडाचे मोठे ओंडके (मेढे) एका शेजारी एक रोवून एक तात्पुरता आडोसा तयार केला. इतिहासात यालाच 'मेढेकोट' असे म्हटले गेले. राम पाटील यांनी या मेढेकोटाच्या आत राहून समुद्री चाच्यांना चोख प्रत्युत्तर देण्यास सुरुवात केली.
परंतु, हा मेढेकोट केवळ लाकडाचा असल्याने तो कायमस्वरूपी सुरक्षित नव्हता. पुढे राम पाटील यांनी अहमदनगरच्या निजामशाहीच्या सुभेदाराचे हुकूम मानण्यास नकार दिला, ज्यामुळे निजामशाहीचा वजीर मलिक अंबर याने हा मोक्याचा पाऊलपुंज आपल्या ताब्यात घेण्याचे ठरवले. लाकडाचा हा साधा कोट पुढे जाऊन एका आंतरराष्ट्रीय संघर्षाचे केंद्र बनेल, याची कल्पना कदाचित राम पाटील यांनाही नसेल.
लाकडी मेढेकोटाचे रूपांतर एका अभेद्य दगडी किल्ल्यात करण्याचे श्रेय अहमदनगरच्या निजामशाहीला आणि त्यांचे प्रसिद्ध वजीर मलिक अंबर यांना जाते. मलिक अंबर यांनी जंजिऱ्याचे भौगोलिक महत्त्व ओळखले होते. कोकण किनारपट्टीवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी आणि अरबी समुद्रातील परकीय व्यापारावर वचक ठेवण्यासाठी इथे एक मजबूत दगडी किल्ला असणे गरजेचे होते.
निजामशाहीचे सरदार बुर्हाण खान यांनी राम पाटील यांचा पराभव करून हा मेढेकोट ताब्यात घेतला. त्यानंतर त्यांनी लाकडी ओंडके काढून त्या जागी प्रचंड मोठे काळे दगड वापरून भव्य तटबंदी उभारण्यास सुरुवात केली. हा किल्ला बांधताना तत्कालीन वास्तुकलेचा आणि लष्करी विज्ञानाचा उत्कृष्ट नमुना सादर केला गेला. जंजिऱ्याचे सक्षमीकरण करताना खालील गोष्टी प्रामुख्याने विचारात घेण्यात आल्या:
भक्कम तटबंदी: किल्ल्याच्या भिंती समुद्राच्या पाण्यातून थेट वर येतात. या भिंती सुमारे ४० फूट उंच असून त्यांची जाडी प्रचंड आहे, ज्यामुळे शत्रूच्या तोफांच्या गोळ्यांचा या तटबंदीवर फारसा परिणाम होत नसे.
छुपा मुख्य दरवाजा: जंजिऱ्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचा मुख्य दरवाजा. हा दरवाजा अशा कोनात बांधला आहे की, जोपर्यंत शत्रूचे जहाज किल्ल्याच्या अगदी जवळ (काही मीटर अंतरावर) येत नाही, तोपर्यंत तो बाहेरून दिसतच नाही. त्यामुळे शत्रूला थेट दरवाजावर तोफा डागणे किंवा जहाजाने धडक देणे अशक्य होते.
गोड्या पाण्याचे स्त्रोत: समुद्राच्या खाऱ्या पाड्यात असूनही किल्ल्याच्या आत गोड्या पाण्याचे दोन मोठे तलाव आहेत. यामुळे शत्रूने कितीही महिने किल्ल्याला वेढा घातला, तरी आतल्या लोकांना पिण्याच्या पाण्याची कमतरता भासत नसे.
बलाढ्य तोफा: किल्ल्यावर संरक्षणासाठी अनेक तोफा तैनात करण्यात आल्या होत्या. यातील 'कलाल बांगडी', 'लांडा कसम' आणि 'चावरी' या तोफा आजही पाहायला मिळतात. कलाल बांगडी तोफ तर कित्येक किलोमीटर दूर समुद्रात शत्रूच्या जहाजाचा वेध घेऊ शकत होती.
अहमदनगरची निजामशाही कमकुवत झाल्यावर, हा किल्ला पूर्णपणे सिद्दी जमातीच्या ताब्यात गेला. सिद्दी हे मूळचे आफ्रिकेतील (अॅबिसिनिया किंवा इथिओपिया) धाडसी आणि लढाऊ लोक होते, जे भारतात सैनिक आणि दर्यावर्दी म्हणून आले होते. त्यांनी जंजिऱ्याला आपले मुख्य ठाणे बनवले आणि तेथून आपली स्वतंत्र सत्ता चालवण्यास सुरुवात केली.
१६ व्या शतकाच्या मध्यात जेव्हा छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची स्थापना केली, तेव्हा त्यांना लवकरच जाणवले की, जोपर्यंत समुद्रावर नियंत्रण मिळवले जात नाही, तोपर्यंत स्वराज्य पूर्णपणे सुरक्षित होऊ शकत नाही. जंजिऱ्याचे सिद्दी सातत्याने कोकण किनारपट्टीवरील रयतेवर जुलूम करत होते, गावे लुटत होते आणि महिलांवर अत्याचार करत होते. त्यामुळे सिद्दींचा बंदोबस्त करणे हे शिवरायांचे मुख्य ध्येय बनले.
शिवरायांनी आपल्या कारकिर्दीत जंजिऱ्याला अनेकदा वेढे घातले. १६७० च्या सुमारास मराठ्यांनी जंजिऱ्याभोवती लष्करी आणि आर्थिक नाकेबंदी इतकी कडक केली होती की, जंजिऱ्याचा तत्कालीन गव्हर्नर सिद्दी फत्तेखान हा पूर्णपणे खचला होता. त्याला कळून चुकले होते की मराठ्यांसमोर आपला टिकाव लागणार नाही. म्हणून त्याने शिवाजी महाराजांशी बोलणी सुरू केली आणि किल्ला स्वराज्यात सामील करून स्वतः सुरक्षित बाहेर पडण्याची तयारी दर्शवली.
परंतु, याच वेळी इतिहासाला एक वेगळी कलाटणी मिळाली. फत्तेखानच्या हाताखालील तीन कट्टर सिद्दी सरदारांना (सिद्दी संबळ, सिद्दी याकुत आणि सिद्दी खैरियत) ही शरणागती मान्य नव्हती. त्यांनी तातडीने फत्तेखानला फितुरीच्या आरोपाखाली कैद केले आणि किल्ल्याची सत्ता आपल्या हातात घेतली.
जंजिरा मराठ्यांच्या हाती जाऊ नये म्हणून या सिद्दी सरदारांनी एक मोठी राजकीय खेळी केली. त्यांनी विजापूरच्या आदिलशाहीची निष्ठा सोडून थेट दिल्लीच्या मुघल बादशहा औरंगजेबाकडे मदत मागितली. औरंगजेबाने ही संधी साधून सिद्दींना आपल्या सेवेत घेतले. सिद्दी संबळला मुघल नौदलाचा प्रमुख (ॲडमिरल) बनवले गेले आणि दिल्लीहून जंजिऱ्यासाठी मोठी आर्थिक मदत, दारूगोळा आणि रसद पुरवण्यात आली. मुघलांच्या या अवाढव्य पाठिंब्यामुळे जंजिरा मराठ्यांच्या हाती येता येता राहिला.
'पद्मदुर्ग'चा मास्टरस्ट्रोक:
लष्करी बळावर जंजिरा थेट जिंकणे कठीण आहे हे लक्षात आल्यावर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आपली रणनीती बदलली. त्यांनी जंजिऱ्याच्या सिद्दीला समुद्रातच कोंडण्यासाठी आणि त्याच्यावर वचक ठेवण्यासाठी जंजिऱ्याच्या अगदी समोर, काही किलोमीटर अंतरावर समुद्रात एक नवीन जलदुर्ग बांधण्याचा आदेश दिला. हाच तो ऐतिहासिक 'पद्मदुर्ग' (कासा किल्ला) . पद्मदुर्गाच्या निर्मितीमुळे मराठ्यांचे नौदल सिद्दीच्या जहाल हालचालींवर बारीक लक्ष ठेवू शकले आणि सिद्दीची समुद्रातील मक्तेदारी मोडीत निघाली.
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर छत्रपती संभाजी महाराजांनी सिद्दींचा उपद्रव कायमचा संपवण्यासाठी जंजिऱ्यावर एका अत्यंत आक्रमक आणि भव्य मोहिमेचे आयोजन केले. १६८२ मध्ये संभाजी महाराजांनी स्वतः या मोहिमेचे नेतृत्व केले. त्यांच्यासोबत त्यांचे पराक्रमी सरदार आणि हजारो मावळे होते.
जंजिऱ्याच्या तटबंदीवर जहाजांतून थेट हल्ला करणे आत्मघातकी ठरत होते, कारण किल्ल्यावरील तोफा मराठ्यांच्या जहाजांना जवळ येऊ देत नव्हत्या. यावर संभाजी महाराजांनी लष्करी इतिहासातील एक अत्यंत अद्भूत आणि विस्मयकारक योजना आखली. त्यांनी मुख्य भूमीवरून (राजपुरी किनारपट्टीवरून) थेट समुद्रातील जंजिरा बेटापर्यंत चक्क एक दगडी पूल (Mole/Causeway) बांधायला सुरुवात केली!
सुमारे ८०० मीटर लांबीचा हा पूल बांधण्यासाठी हजारो मराठा सैनिकांनी समुद्रात प्रचंड दगड, माती आणि झाडांचे ओंडके टाकण्यास सुरुवात केली. या पुलाचा उद्देश असा होता की, एकदा हा रस्ता तयार झाला की मराठ्यांचे पायदळ, घोडदळ आणि जड तोफा थेट जंजिऱ्याच्या भिंतीपर्यंत पोहोचू शकतील आणि किल्ल्याची तटबंदी भुईसपाट करता येईल.
मराठ्यांचा हा अद्भूत प्रयत्न पाहून आणि पुलाचे काम वेगाने पुढे सरकताना पाहून जंजिऱ्याचा सिद्दी पुरता हादरला होता. सिद्दींच्या सैन्यात भीतीचे वातावरण पसरले होते आणि जंजिरा आता पडणार असे चित्र निर्माण झाले होते.
परंतु, दुर्दैवाने याच वेळी दिल्लीचा मुघल बादशहा औरंगजेब स्वतः लाखोचे सैन्य घेऊन दक्षिण भारतात (दख्खन) उतरला होता. संभाजी महाराज जंजिऱ्याच्या मोहिमेत व्यस्त आहेत हे पाहून मुघल सैन्याने कल्याण-भिवंडी आणि उत्तर कोकणावर भीषण हल्ला केला. स्वराज्याची राजधानी आणि मुख्य भूमी धोक्यात आली असताना जंजिऱ्याच्या बेटावर अडकून राहणे संभाजी महाराजांना शक्य नव्हते. स्वराज्य रक्षणासाठी त्यांनी अत्यंत जड अंतःकरणाने जंजिऱ्याचा वेढा अर्धवट उठवला आणि ते मुघलांचा प्रतिकार करण्यासाठी मुख्य भूमीवर परतले. संभाजी महाराजांचा हा ऐतिहासिक पुलाचा प्रयत्न आजही मानवी जिद्दीचे एक अद्भूत उदाहरण मानला जातो.
छत्रपती शाहू महाराजांच्या काळात, पेशवाईची सूत्रे हाती घेतल्यानंतर थोरले बाजीराव पेशवे आणि त्यांचे पराक्रमी भाऊ चिमाजी आप्पा यांनी सिद्दींचा कायमचा बंदोबस्त करण्यासाठी १७३३ ते १७३६ या काळात एक प्रचंड मोठी आणि निर्णायक मोहीम आखली. या मोहिमेत मराठ्यांच्या आरमारी प्रमुख आंगरे (कान्होजी आंगरे यांचे वारसदार) यांनीही मोठी भूमिका बजावली.
१७३३ मध्ये जंजिऱ्याचा बलाढ्य सिद्दी प्रमुख याकुत खान याचा मृत्यू झाला, ज्यामुळे सिद्दींच्या वारसांमध्ये अंतर्गत कलह आणि सत्तेसाठी भांडणे सुरू झाली. मराठ्यांनी या सुवर्णसंधीचा फायदा घेतला. बाजीराव पेशवे आणि चिमाजी आप्पा यांनी जंजिऱ्याच्या सिद्दींवर जमिनीवरून आणि समुद्रातून चहूबाजूंनी हल्ला चढवला.
या मोहिमेचे सर्वात मोठे यश म्हणजे मराठ्यांनी सिद्दींच्या ताब्यातील मुख्य भूमीवरील (Mainland) सर्व प्रदेश जिंकून घेतले. यामध्ये १६८९ पासून सिद्दींच्या ताब्यात असलेला आणि मराठ्यांसाठी अत्यंत पवित्र असलेला 'रायगड किल्ला' मराठ्यांनी परत मिळवला. रायगड पुन्हा स्वराज्यात येणे हा मराठ्यांचा एक मोठा भावनिक आणि राजकीय विजय होता. याशिवाय तळा, घोसाळा, अवचितगड आणि मानगड हे किल्लेही मराठ्यांनी सिद्दींकडून हस्तगत केले.
१७३६ मध्ये चिमाजी आप्पा यांनी 'चर्खाची लढाई' (किंवा रेवसची लढाई) मध्ये सिद्दींचा सर्वात क्रूर आणि बलाढ्य सेनापती सिद्दी सात याचा दारूण पराभव केला. या लढाईत सिद्दी सात मारला गेला, ज्यामुळे सिद्दींची कंबरच तुटली.
या प्रचंड पराभवानंतर सिद्दी मराठ्यांसमोर पूर्णपणे नतमस्तक झाले आणि त्यांच्यात एक ऐतिहासिक तह झाला. या तहानुसार:
१. सिद्दींचे स्वतंत्र राजकीय अस्तित्व संपुष्टात आले आणि त्यांनी मराठ्यांचे सार्वभौमत्व स्वीकारून 'अंकित' किंवा 'मांडलिक' (Tributary) बनणे मान्य केले.
२. सिद्दींची सत्ता केवळ जंजिरा आणि उंदेरी या समुद्रातील काही बेटांपुरतीच मर्यादित राहिली.
३. मुख्य भूमीवरील त्यांच्या ११ महालांचा (परगण्यांचा) संपूर्ण महसूल मराठ्यांच्या स्वाधीन करण्यात आला, ज्यामुळे सिद्दींची आर्थिक ताकद कायमची नष्ट झाली.
जेम्स ग्रँड डफ यांनी आपल्या 'ए हिस्टरी ऑफ द मराठाज' या ग्रंथात या घटनेची स्पष्ट नोंद केली आहे की, जरी जंजिरा हा दगडी किल्ला मराठ्यांना थेट खालसा करता आला नसला, तरी बाजीराव पेशव्यांनी सिद्दींचे दात उपटून त्यांना आपल्या पायाशी झुकवले होते. ते फक्त एका बेटापुरते मर्यादित राहून मराठ्यांच्या धाकात जगू लागले होते.
मुरुड-जंजिरा किल्ल्याच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना एक प्रश्न नेहमी पडतो की, ब्रिटिशांनी (इंग्रजांनी) हा किल्ला जिंकण्याचा प्रयत्न का केला नाही? याचे उत्तर इंग्रजांच्या व्यापारी आणि राजकीय मुत्सद्देगिरीत दडलेले आहे. इंग्रजांनी जंजिऱ्यावर कधीही तोफा डागल्या नाहीत किंवा लष्करी आक्रमण केले नाही, कारण सिद्दी आणि इंग्रज हे एकमेकांचे शत्रू नसून बहुतेक काळ 'मित्र' होते.
मुंबईत पाय रोवून बसलेल्या ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला आणि जंजिऱ्याच्या सिद्दीला दोघांनाही एकाच महासत्तेची सर्वात जास्त भीती होती— ती म्हणजे 'मराठे'. कान्होजी आंग्रे आणि पेशव्यांच्या आरमराने समुद्रात इंग्रजांच्या जहाजांना सळो की पळो करून सोडले होते. इंग्रजांना पूर्ण जाणीव होती की, जर जंजिरा किल्ला मराठ्यांच्या हाती गेला, तर मराठ्यांचे नौदल मुंबईच्या अगदी जवळ येईल आणि इंग्रजांचा व्यापार धोक्यात येईल. म्हणूनच, जंजिरा मराठ्यांच्या हाती जाऊ नये म्हणून इंग्रजांनी नेहमीच सिद्दीला पडद्यामागून दारूगोळा, रसद आणि लष्करी मदत पुरवली.
जेव्हा बाजीराव पेशव्यांनी सिद्दीला चहूबाजूंनी घेरले होते, तेव्हा इंग्रजांनी सिद्दीसोबत एक औपचारिक बचावात्मक करार ( १७३३ चा Defensive Alliance) केला. या कराराअंतर्गत इंग्रजांनी सिद्दीच्या संरक्षणाची जबाबदारी घेतली आणि बदल्यात सिद्दीने इंग्रजांच्या व्यापारी जहाजांना संरक्षण देण्याचे कबूल केले.
१८१८ मध्ये इंग्रजांनी तिसऱ्या मराठा युद्धात पेशव्यांचा पराभव केला आणि संपूर्ण महाराष्ट्रावर ब्रिटिशांचे नियंत्रण आले. मराठ्यांची सत्ता संपल्यावर सिद्दींना संरक्षण देणारे किंवा त्यांच्याशी लढणारे कोणीच उरले नव्हते. अशा वेळी इंग्रजांनी जंजिऱ्यावर लष्करी हल्ला न करता, सिद्दींना आपल्या बाजूला वळवून घेतले.
१९ व्या शतकात (विशेषतः १८७० च्या सुमारास) जंजिरा हे ब्रिटिश साम्राज्याच्या अंतर्गत असणाऱ्या मुंबई इलाख्याच्या (Bombay Presidency) अधीन एक 'करद संस्थान' (Princely State) बनले. इंग्रजांनी तिथे आपला एक 'पॉलिटिकल एजंट' नेमला. किल्ल्याच्या आत अंतर्गत कारभारासाठी सिद्दी नवाबाचे नाव राहिले, परंतु परराष्ट्र धोरण, संरक्षण आणि महसुलाचे मुख्य अधिकार इंग्रजांच्या हातात गेले. इंग्रजांनी युद्ध न करता केवळ मुत्सद्देगिरीच्या (Diplomacy) जोरावर जंजिऱ्याला आपले मांडलिक बनवले.
मुरुड-जंजिरा किल्ल्याचा हा ४०० वर्षांचा इतिहास पाहिला तर एक गोष्ट स्पष्ट होते की, हा किल्ला केवळ एका दगडी वास्तूमुळे 'अजेय' राहिला नाही, तर त्याच्या पाठीशी असलेली भौगोलिक परिस्थिती, सिद्दींचे बलाढ्य नौदल, ऐनवेळी त्यांना मुघल आणि इंग्रजांकडून मिळालेली मदत यांमुळे तो लष्करी बळावर थेट कोणालाही जिंकता आला नाही.
परंतु, जंजिरा थेट जिंकता आला नाही याचा अर्थ 'मराठे हरले' असा काढणे पूर्णपणे चुकीचे आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी 'पद्मदुर्ग' बांधून सिद्दीला शह दिला, छत्रपती संभाजी महाराजांनी समुद्रात रस्ता बांधून सिद्दीच्या मनात धडकी भरवली, आणि थोरल्या बाजीराव पेशव्यांनी तर सिद्दीचा मुख्य भूमीवर दारूण पराभव करून त्याला केवळ एका बेटापुरता मर्यादित ठेवून आपले 'मांडलिक' बनवले.
आज जेव्हा पर्यटक जंजिऱ्याला भेट देतात, तेव्हा तिथले स्थानिक गाईड्स वारंवार "हा किल्ला कोणीच जिंकू शकले नाही" हे सांगताना मराठ्यांच्या पराक्रमाचा आणि सिद्दींच्या मांडलिकत्वाचा इतिहास सोयीस्करपणे लपवतात. इतिहास हा नेहमी पूर्ण स्वरूपात समजून घेतला पाहिजे.
जंजिऱ्याच्या अथांग भिंती आज आपल्याला हाच इतिहास शांतपणे सांगत उभ्या आहेत!
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा