फक्त तारखा म्हणजे इतिहास नव्हे! इतिहासलेखनाच्या जगातील ५ धक्कादायक आणि प्रभावी गोष्टी

इतिहास म्हटलं की तुमच्या डोळ्यांसमोर काय येतं? शाळेत पाठ केलेली ती रटाळ साले, राजांची नावे आणि त्यांनी केलेली युद्धे? जर तुम्हाला वाटत असेल की इतिहास म्हणजे केवळ भूतकाळातील घटनांची मृत नोंद आहे, तर ही तुमची सर्वात मोठी चुकीची समजूत आहे.

खरा इतिहास हा केवळ 'काय घडले' यात नसून, 'ते कोणाच्या नजरेतून आणि कसे मांडले गेले' यात लपलेला असतो. इतिहास ही केवळ माहिती नसून तो एक 'जिवंत वादविवाद' (Living Argument) आहे. यालाच तांत्रिक भाषेत 'इतिहासलेखनशास्त्र' (Historiography) असे म्हणतात. आजच्या या लेखात आपण इतिहासाच्या अशा ५ धक्कादायक बाजू पाहणार आहोत, ज्या तुमचा इतिहासाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन कायमचा बदलून टाकतील.

RTE 2009 आणि रोजगाराची वास्तवता: गुणवत्तेशिवाय पास करण्याचे धोरण अन् वाढती बेरोजगारी

भारत हा तरुणांचा देश मानला जातो. प्रचंड युवाशक्ती आणि त्यांच्या हातातील कौशल्ये यावर देशाचे भविष्य अवलंबून आहे. परंतु, गेल्या काही दशकांत आपल्या शिक्षणव्यवस्थेत झालेल्या काही धोरणात्मक बदलांमुळे आणि सामाजिक मानसिकतेमुळे देशासमोर एका नव्या आणि गंभीर समस्येने डोके वर काढले आहे—'कौशल्यहीन सुशिक्षित बेरोजगारी'. या समस्येच्या मुळाशी शिक्षण हक्क कायदा (RTE 2009) मधील 'नापास न करण्याचे धोरण' (No Detention Policy), कोलमडलेले शैक्षणिक इन्फ्रास्ट्रक्चर आणि पदवीकेंद्रित सामाजिक

विद्यार्थ्यांसाठी सकारात्मक विचार आणि मानसिक शक्तीचे महत्व

  "तुमचे मन हे एका सुपीक शेतासारखे आहे. तुम्ही त्यात सकारात्मकतेची बियाणे पेरणार की नकारात्मकते तण उगवू देणार, हे पूर्णपणे तुमच्या हातात आहे."

आजच्या अत्यंत स्पर्धात्मक युगात विद्यार्थ्यांवर अभ्यासाचा ताण, परीक्षेची भीती, पालकांच्या आणि शिक्षकांच्या अपेक्षांचे ओझे, आणि भविष्याची चिंता, मनाची चंचलता या गोष्टींचा मोठा प्रभाव दिसून येतो. अनेकदा विद्यार्थी खूप मेहनत करतात, परंतु केवळ नकारात्मक विचार, आत्मविश्वासाचा अभाव आणि मानसिक ताणामुळे

शिक्षण व्यवस्थेचे पुनरुत्थान: 'जवळच्या शाळे'कडून 'सर्व सुविधायुक्त समूह शाळे'कडे (Cluster Schools) कायदेशीर व सामाजिक परिवर्तन

भारतीय संविधानातील कलम २१-अ अंतर्गत ६ ते १४ वयोगटातील प्रत्येक बालकाला मोफत आणि सक्तीच्या शिक्षणाचा मूलभूत हक्क देण्यात आला आहे. मात्र, आज महाराष्ट्रातील ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील सरकारी शिक्षण व्यवस्थेकडे पाहिल्यास, या संविधानात्मक हक्काचे प्रत्यक्ष रूप आणि वास्तव यामध्ये मोठी दरी निर्माण झाल्याचे दिसते.

गेल्या काही दशकांत राज्य सरकारने "प्रत्येक १ किलोमीटर अंतरावर शाळा" या धोरणानुसार वाड्या-वस्त्यांवर प्राथमिक शाळा सुरू केल्या. सुरुवातीच्या काळात साक्षरता वाढवण्यासाठी हे धोरण उपयोगाचे ठरले असले, तरी आजच्या बदलत्या सामाजिक व तंत्रज्ञानाच्या युगात

लोकशाहीतील आंदोलनाची सीमा: अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य की अराजकतेचा परवाना?

 

लोकशाहीतील आंदोलनाची सीमा: अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य की अराजकतेचा परवाना?

भारत ही जगातील सर्वांत मोठी लोकशाही आहे. या लोकशाहीचा सर्वांत मजबूत पाया म्हणजे नागरिकांना मिळालेला आपल्या मागण्या मांडण्याचा, विरोध दर्शवण्याचा आणि शांततापूर्ण मार्गाने आंदोलन करण्याचा संविधानिक अधिकार. दिल्लीतील ऐतिहासिक 'जंतर-मंतर' मैदान हे गेल्या अनेक दशकांपासून अशा कित्येक जनआंदोलनांचे, विचारांचे आणि लोकशाही विरोधाचे केंद्र राहिले आहे.

अलीकडच्या काळात 'नीट' (NEET) परीक्षेतील अनियमितता आणि गैरप्रकारांच्या विरोधात हजारो तरुण विद्यार्थी या मैदानावर एकत्र आले. हा विषय अतिशय संवेदनशील आणि महत्त्वाचा होता, कारण तो देशातील लाखो विद्यार्थ्यांच्या भवितव्याशी, त्यांच्या अहोरात्र कष्टांशी आणि देशाच्या वैद्यकीय शिक्षण व्यवस्थेच्या गुणवत्तेशी थेट जोडलेला होता. अनेक विद्यार्थी खरोखरच न्यायाच्या आशेने, अत्यंत प्रामाणिक भावनेने त्या मैदानावर जमा झाले होते आणि आपापल्या परीने विरोध नोंदवत होते.

मुलाचे शिक्षण : प्राथमिक शिक्षण, पालकांची मानसिकता आणि आर्थिक नियोजनाचा सुवर्णमध्य

आजच्या स्पर्धात्मक युगात आपल्या मुलाने डॉक्टर किंवा इंजिनिअर व्हावे, हे प्रत्येक पालकाचे स्वप्न असते. हे स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी मूल जन्माला आल्यापासूनच पालकांची धावपळ सुरू होते. 'चांगली शाळा म्हणजेच महागडी इंग्रजी माध्यमाची शाळा' या भ्रमात आज अनेक पालक अडकले आहेत. परंतु, राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील शैक्षणिक अहवाल, मानवी मानसशास्त्र, पालकांची बदलती मानसिकता आणि स्पर्धा परीक्षांचे वास्तव काही वेगळेच सांगते.

जर मुलाला भविष्यात NEET, JEE किंवा इतर कठीण स्पर्धा परीक्षांमध्ये यशस्वी करायचे असेल, तर

महाभारताचा वैश्विक आकृतिबंध (Pattern) आणि ट्रोजन युद्ध: एक तुलनात्मक व तत्त्वज्ञानविषयक अभ्यास

मानवी संस्कृतीचा इतिहास हा प्रामुख्याने संघर्षाचा, विचारांचा आणि परिवर्तनाचा इतिहास आहे. हजारो वर्षांपूर्वी जगाच्या पाठीवर वेगवेगळ्या भूभागांत दोन महाकाव्यांची निर्मिती झाली. पूर्वेकडे महर्षी व्यासांनी 'महाभारत' रचले, तर पश्चिमेकडे कवी होमरने 'इलियाड' (ट्रोजन युद्धाची कथा) लिहिले. वरवर पाहता या दोन्ही वेगवेगळ्या संस्कृतीतील युद्धकथा वाटतात. परंतु, जर आपण या दोन्ही महाकाव्यांचा सखोल, राजकीय आणि तत्त्वज्ञानविषयक अभ्यास केला, तर आपल्याला मानवी स्वभाव आणि वैश्विक नियमांचा एकच 'महाभारत पॅटर्न' सर्वत्र दिसून येतो.

महाभारताच्या आदिपर्वात स्वतः महर्षी व्यासांनी एक त्रिकालाबाधित सत्य मांडले आहे:

    "यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्क्वचित्।"  

   (जे या ग्रंथात आहे, तेच जगात इतरत्र पाहायला आणि अनुभवायला मिळेल; आणि जे यात नाही, ते जगात कुठेही असणार नाही.) 

  व्यासांचे हे विधान किती तंतोतंत खरे आहे, हे आपल्याला ग्रीक संस्कृतीतील 'ट्रोजन युद्ध' आणि अगदी आजच्या आधुनिक युगातील जागतिक युद्धांचा अभ्यास करताना जाणवते. हा लेख याच वैश्विक आकृतिबंधाचा शोध घेणारा एक विस्तृत अभ्यास आहे.

अजेय जंजिऱ्याचा महाइतिहास: लाकडी मेढेकोटापासून ते मराठे, इंग्रज आणि सिद्दी संघर्षाची संपूर्ण गाथा

  महाराष्ट्राच्या विस्तीर्ण किनारपट्टीवर अनेक जलदुर्ग अभिमानाने उभे आहेत, परंतु रायगड जिल्ह्यातील मुरुड जवळ अथांग समुद्रात उभा असलेला 'मुरुड-जंजिरा' हा जलदुर्ग इतिहासाच्या पानांवर एका वेगळ्याच कारणासाठी कोरला गेला आहे. हा भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील असा एकमेव किल्ला आहे, ज्याला अनेक बलाढ्य सत्तांनी वेढे घातले, तोफांचे गोळे डागले, पण लष्करी ताकदीच्या जोरावर या किल्ल्याच्या आत कोणालाही पाऊल ठेवता आले नाही. म्हणूनच याला 'अजेय' किंवा 'अभेद्य' जंजिरा म्हटले जाते.

जंजिरा हा शब्द अरबी भाषेतील 'जझिरा' या शब्दावरून आला आहे, ज्याचा अर्थ 'बेट' असा होतो. या एकाच किल्ल्याच्या अवतीभवती भारताचा जवळपास ४०० वर्षांचा नौदलाचा, मुत्सद्देगिरीचा आणि युद्धांचा इतिहास फिरत राहिला. लाकडाच्या ओंडक्यांपासून सुरू झालेला हा प्रवास एका बलाढ्य दगडी जलदुर्गात कसा बदलला आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांपासून ते इंग्रजांपर्यंत सर्वांनी या किल्ल्याबाबत काय रणनीती आखली, याचा हा एक सविस्तर आणि सखोल ऐतिहासिक मागोवा.

स्पर्धा परीक्षेचे ‘स्पीड’ विरुद्ध शिक्षकी पेशाचा ‘संयम’: आपण शाळांसाठी ‘शिक्षक’ निवडतोय की ‘क्लार्क’?

 आज आपल्या शिक्षण व्यवस्थे समोर आणि विशेषतः शिक्षक भरती प्रक्रिये समोर एक अत्यंत गंभीर प्रश्न निर्माण झाला आहे. नुकत्याच पार पडलेल्या आणि भविष्यात होणाऱ्या ‘शिक्षक अभियोग्यता आणि बुद्धिमत्ता चाचणी’ (TAIT) आणि ‘शिक्षक पात्रता परीक्षा’ (TET) या परीक्षांच्या बदलत्या स्वरूपाने शिक्षण क्षेत्रात एका नव्या वादाला तोंड फुटले आहे. ज्या परीक्षांच्या माध्यमातून उद्याच्या पिढीला घडवणारे आदर्श शिक्षक निवडले जाणार आहेत, त्या परीक्षांची रचना खरोखरच एका शिक्षकाची पात्रता तपासणारी आहे का? की आपण केवळ एक ‘यांत्रिक चाचणी’ (Screening Test) घेऊन शाळांमध्ये केवळ आकडेमोड करणारे ‘रोबोट्स’ भरती करत आहोत? हा आता केवळ उमेदवारांच्या नोकरीचा प्रश्न

कर्माचा महामार्ग: जीवनात 'रिव्हर्स' न घेता प्रगतीचे नवे क्षितिज कसे गाठावे?

शिक्षक म्हणून जेव्हा मी वर्गात उभा राहतो, तेव्हा मला समोर फक्त विद्यार्थी दिसत नाहीत, तर भविष्यातील एक 'जागरूक पिढी' दिसते. आपल्या आयुष्यात आपण कोणत्या परिस्थितीत, कोणत्या कुटुंबात किंवा कोणत्या सामाजिक स्तरावर जन्माला आलो, हे आपल्या हातात नसते. पण, त्या परिस्थितीतून आपण स्वतःला कुठे घेऊन जातो, हे पूर्णपणे आपल्या 'आजच्या' कर्मावर अवलंबून असते. अनेकदा मुलांना प्रश्न पडतो—"माझा जन्म असा का झाला? तो तसा का नाही?" या प्रश्नांचे उत्तर आपल्याला आपल्या भारतीय तत्त्वज्ञानात, विशेषतः भगवद्गीतेच्या 'कर्मसिद्धांता'मध्ये सापडते. आजच्या या लेखात आपण

सरकारी शाळांची घटती पटसंख्या: भौतिक सुविधांचा झगमगाट की गुणवत्तेचा संकोच?

आज आपल्या देशातील शिक्षण व्यवस्था एका मोठ्या स्थित्यंतरातून जात आहे. एकीकडे डिजिटल क्लासरूम आणि चकचकीत इमारतींचे दावे केले जात असताना, दुसरीकडे सरकारी शाळांमधील विद्यार्थ्यांची संख्या मात्र झपाट्याने कमी होत आहे. या समस्येच्या मुळाशी गेल्यास केवळ 'पालकांची मानसिकता' हे एकमेव कारण नसून, प्रशासकीय धोरणे, शिक्षकांवर लादलेला कामांचा बोजा आणि गुणवत्तेकडे झालेले दुर्लक्ष या गोष्टी प्रामुख्याने कारणीभूत असल्याचे दिसते.

     १. नीती आयोगाच्या अहवालातील धक्कादायक आकडेवारी

नुकत्याच समोर आलेल्या नीती आयोगाच्या अहवालातून देशातील सरकारी शिक्षण व्यवस्थेचे अत्यंत चिंताजनक चित्र

हुशारी नाही, कष्ट आणि शिस्त हाच यशाचा खरा मार्ग.

मानवी समाजात बुद्धिमत्तेला नेहमीच उच्च स्थान दिले गेले आहे, परंतु केवळ जन्मजात लाभलेली तीक्ष्ण बुद्धी माणसाला अंतिम यशापर्यंत पोहोचवू शकत नाही. आज आपण अवतीभोवती पाहिले तर चौकाचौकात, चहाच्या टपऱ्यांवर किंवा सोशल मीडियाच्या कमेंट बॉक्समध्ये देशाच्या अर्थकारणावर आणि जागतिक समस्यांवर तासन्तास अगाध ज्ञान पाजळणाऱ्यांची एक मोठी फौज दिसते. दुर्दैवाने, यातील बहुतांश लोकांची ऊर्जा केवळ 'गप्पा' मारण्यात आणि स्वतःला संधी न मिळाल्याचे रडगाणे गाण्यातच खर्च होते. स्वतःकडे असलेल्या बुद्धिमत्तेचा एक सुप्त अहंकार बाळगून, प्रत्यक्षात मात्र कोणतीही ठोस कृती न करता जगणाऱ्या अशा 'टॅलेंटेड' लोकांची

'सरासरी' कडून 'ब्रिलियंट' कडे: आंतरराष्ट्रीय मेमरी ॲथलीट सुनील सावंत यांच्या मार्गदर्शनातून स्मरणशक्तीचे अचूक शास्त्र

प्रत्येक पालकाची अशी इच्छा असते की आपल्या पाल्याने अभ्यासात उत्कृष्ट कामगिरी करावी, परीक्षेत टॉपर असावे आणि त्याचे पाठांतर इतके पक्के असावे की परीक्षेचा पेपर लिहिताना त्याला काहीही विसरू नये. परंतु, आजच्या डिजिटल युगात मुलांचे विस्मरण वाढले आहे, पुस्तकांऐवजी मोबाईल फोन त्यांच्या हातात आले आहेत आणि झटपट यश मिळवण्याकडे मुलांचा कल वाढला आहे. अशा परिस्थितीत, मुलांची स्मरणशक्ती खरोखरच कमकुवत असते का, की तिला योग्य प्रशिक्षणाने अफाट बनवता येऊ शकते? या अत्यंत महत्त्वाच्या विषयावर 'स्मार्ट मराठी' या चॅनेलवर भाग्यश्री यांनी आंतरराष्ट्रीय मेमरी ॲथलीट, सुवर्णपदक विजेते आणि मेमरी कोच 

शिक्षकांसाठी ५० तासांचे अनिवार्य प्रशिक्षण: शैक्षणिक गुणवत्तेचा ध्यास की टेंडर-रॅकेटचा नवा फास?

 

महाराष्ट्र शासनाच्या शालेय शिक्षण व क्रीडा विभागाने ६ मे २०२६ रोजी राज्यातील इयत्ता १ ली ते १२ वीच्या सर्व शिक्षकांसाठी दरवर्षी किमान ५० घड्याळी तासांचे प्रशिक्षण 'अनिवार्य' करणारे जे परिपत्रक काढले आहे, ते खरोखरच विद्यार्थ्यांच्या भल्यासाठी आहे का? राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० (NEP 2020) आणि 'सातत्यपूर्ण व्यावसायिक विकास' (CPD) या गोंडस नावांच्या ढालीमागे नेमके काय साध्य केले जात आहे? हे प्रशिक्षण विद्यार्थ्यांच्या आणि शिक्षकांच्या गुणवत्तावाढीसाठी आहे, की शिक्षकांना वेठीस धरून कोट्यवधी रुपयांची उलाढाल करण्याचे एखादे छुपे षड्यंत्र यामागे दडलेले आहे?

गेली तीन-चार वर्षे अशी अनेक प्रशिक्षणे आयोजित केली जात होती, परंतु आताच ती शासन आदेशाद्वारे 'अनिवार्य' (Compulsory) करण्याची अचानक काय गरज

'यू कॅन हील युअर लाईफ' (You Can Heal Your Life) या लुईस एल. हे (Louise L. Hay) यांच्या पुस्तकाचा सारांश आणि परीक्षण

लुईस एल. हे (Louise L. Hay) यांचे 'यू कॅन हील युअर लाईफ' (You Can Heal Your Life) हे पुस्तक केवळ जागतिक स्तरावर गाजलेले 'बेस्ट सेलर' नाही, तर ते मानवी जीवनातील क्लेश, आजार आणि मानसिक गुंतागुंत सोडवणारे एक मार्गदर्शक तत्त्वज्ञान आहे. या पुस्तकाचे मुख्य सूत्र हे आहे की, आपण ज्या विचारांनी आपले मन भरतो, तेच विचार आपल्या भविष्यातील परिस्थितीची आणि आरोग्याची निर्मिती करतात. लेखिका लुईस हे यांचा असा ठाम विश्वास आहे की,

'गाव तिथे शाळा' ऐवजी 'शाळा तिथे गुणवत्ता' हेच भविष्य!

महाराष्ट्राच्या शैक्षणिक व्यवस्थेचे आजचे चित्र पाहिले, तर एक मोठी दरी स्पष्टपणे दिसून येते. आज राज्यात जिल्हा परिषद आणि खाजगी अनुदानित शाळांमध्ये सुमारे १२३ लाख विद्यार्थी शिक्षण घेत आहेत, तर दुसरीकडे ६२ लाख विद्यार्थी पूर्णतः खाजगी, विनाअनुदानित शाळांकडे वळले आहेत. एका वर्षात सरकार आणि पालक मिळून राज्यात शिक्षणावर अंदाजे

मातृभाषेत मोकळा श्वास कधी घेणार?

भारताला स्वातंत्र्य मिळून सात दशकांहून अधिक काळ लोटला, आपण 'स्वातंत्र्याचा अमृतकाळ' साजरा करत आहोत. तरीही आपण एका मानसिक गुलामीतून पूर्णपणे बाहेर पडलेलो नाही, ती म्हणजे -इंग्रजी भाषेची गुलामी. ज्या देशाने जगाला शून्य दिले, आयुर्वेद दिला आणि खगोलशास्त्राची पायाभरणी केली, तो देश आजही एका परकीय भाषेच्या ओझ्याखाली दबलेला दिसतो आहे.

संविधानाचा विसर आणि मूळ हेतूला हरताळ

भारतीय संविधानाच्या कलम ३४३ नुसार, संघराज्याची अधिकृत

लोकशाहीची जननी: प्राचीन वैदिक संस्थांपासून ते आधुनिक संविधानापर्यंतचा ऐतिहासिक प्रवास

जागतिक व्यासपीठांवर, विशेषतः संयुक्त राष्ट्र संघ आणि G20 सारख्या आंतरराष्ट्रीय शिखर परिषदांमध्ये, भारताचे प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी यांनी भारताचा उल्लेख अत्यंत अभिमानाने 'लोकशाहीची जननी' (Mother of Democracy) असा केला आहे. हा दावा केवळ राजकीय महत्त्वाकांक्षेतून आलेला नाही, तर त्याला प्राचीन भारतीय इतिहासाचा, आपल्या समृद्ध परंपरेचा आणि ऐतिहासिक पुराव्यांचा अत्यंत भक्कम आधार आहे. पाश्चात्य जगामध्ये लोकशाहीचा उगम ग्रीसच्या अथेन्समध्ये झाला असे सर्वसाधारणपणे मानले जाते. परंतु, भारताच्या ऋग्वेद आणि अथर्ववेदात आढळणारे लोकशाही संस्थांचे उल्लेख हे ग्रीक लोकशाहीच्या उदयाच्या कितीतरी शतके आधीचे आहेत. भारतासाठी लोकशाही ही केवळ एक 'राजकीय व्यवस्था' (Political System) नसून, ती

बॉलीवूडचा 'काला नाग': मनोरंजनाच्या नावाखाली आपला इतिहास, धर्म आणि कुटुंबावर होणारा पद्धतशीर हल्ला

आजच्या काळात चित्रपट हे केवळ अडीच-तीन तासांचे मनोरंजन उरलेले नाही, तर ते समाजाची मानसिकता घडवण्याचे आणि बिघडवण्याचे एक प्रभावी 'वैचारिक शस्त्र' बनले आहे. नुकताच प्रदर्शित झालेला 'धुरंधर २' हा चित्रपट पाहिल्यानंतर आणि त्याला मुख्य प्रवाहातील मीडियाकडून (Mainstream Media) होणारा विरोध पाहिल्यानंतर माझ्या मनात काही मूलभूत प्रश्न निर्माण झाले.

एक शिक्षक म्हणून गेली १८ वर्षे समाजाचे आणि विद्यार्थ्यांचे निरीक्षण करताना मला एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते ती म्हणजे, गेली अनेक दशके भारतीय चित्रपटसृष्टीने 'अभिव्यक्ती स्वातंत्र्या'च्या नावाखाली आपला इतिहास, आपली संस्कृती आणि आपली कुटुंबव्यवस्था जाणीवपूर्वक कशी मोडीत काढली आहे. हा केवळ योगायोग नाही, तर हा एक अतिशय थंड डोक्याने राबवलेला अजेंडा

"शिक्षण व्यवस्थेचे 'संच'चक्र की दुष्टचक्र?"

 २००९ चा 'शिक्षण हक्क कायदा' (RTE) जेव्हा अस्तित्वात आला, तेव्हा तो कागदावर अत्यंत क्रांतिकारी आणि भविष्यवेधी वाटला होता. मात्र, गेल्या दीड दशकातील त्याच्या अंमलबजावणीचा मागोवा घेतला, तर या कायद्याने शिक्षण व्यवस्थेचा, विशेषतः ग्रामीण भागाचा पाया कमकुवत केला आहे, हे वास्तव नाकारता येत नाही. या धोरणाने शिक्षकाला 'ज्ञानदान' करणाऱ्या ऋषीऐवजी केवळ एक 'प्रशासकीय कर्मचारी' बनवून ठेवले. आजचा शिक्षक जनगणना, निवडणुका, लसीकरणपासून ते माध्यान्ह भोजनाच्या नोंदी ठेवण्यापर्यंतच्या अशैक्षणिक कामांच्या डोंगराखाली दबला गेला आहे. यामुळे वर्गातील प्रत्यक्ष अध्यापनाचे तास (Teaching Hours) तर घटलेच, पण समाजातील शिक्षकाची प्रतिष्ठा